Düzyazı, duygu, hayal ve düşüncelerin, istek ve dileklerin doğal cümlelerle, düzenli bir şekilde anla­tılması ile oluşur. Yazıya aktardığımız bilgiler karşı­mıza düzyazı olarak çıkar.

     Sonuçta bir yazının edebiyat katına ulaşması için sanat değeri taşıması gerekir. Bu da sözcüklerin özenle seçilmesi, mecazlarından yararlanılması, cümlenin kurgusal yetkinliğe sahip olması; his ve hayallerin okuyucuya zevk verecek bir biçimde anlatılması ile olur.

     Edebiyatımızda düzyazı tarzında yazılmış eserlere mensur eser denir.

     Literatürümüzde metin(düzyazı), ifadede nazımla sanatsal anlamda rengiyle, perdesiyle(seste) hiçbir zaman yarışamamıştır. Ancak nesir de birkaç dönemden geçmiştir, nesir tarihi seyri içinde Divan edebiyatı nesri, Halk edebiyatı nesri ve Yeni edebi­yat nesri diye ayrılabilir. Divan edebiyatında, açık (sade) ve süslü düzyazı ile yazılan eserler; Halk edebiyatında hikayeler, destanlar, meddah, karagöz ve ortaoyunu gibi düzyazı türleri; yeni edebiyatta ise yeni türler olan roman, tiyatro, makale, fıkra, eleştiri gibi ürünler bulunmaktadır.

   Fakir Baykurt nasıl yazdığını anlatırken:

     MASAL

     Olağanüstü olay ve kişilere yer verilen cadı, peri, cin, dev vs. gibi inançla ilgili fantastik öğelerin sıkça yer aldığı öykülerdir. Sözlü edebiyat ürünlerindendir. Masallarda yer ve zaman belirsizdir. Olaylar hayal ürünüdür. Olaylar –miş’ li geçmiş zaman kullanılarak anlatılır. Sindirella, Çizmeli Kedi sözlü geleneğin ünlü masallarındandır.

    Halk masalları 4 temel grupta toplanır. Hayvan masalları, olağanüstü ve gerçekçi masallar, güldü­rücü öyküler, zincirlemeli masallar.

Hayvan masalları genellikle kısa masallardır. La Fontaine masalları bu türün en güzel örnekleridir. Şeyhi’nin Harname adlı eseri de Divan edebiyatın­daki hayvan masalları türüne örnek gösterilebilir.

Olağanüstü masallarda, olağan varlıkların yanı sıra cin, peri, dev, ejderha gibi olağanüstü varlıklara da yer verilir. Gerçekçi masalların başlıca kahra­manları ise padişahlar, vezirler, prens ve pren­sesler, zenginler, hırsızlar ya da haydutlar gibi ger­çek hayattaki kişilerdir.

Güldürücü masallar okuyan ve dinleyeni eğlendir­meyi amaçlayan masallardır.

Zincirleme masallarda sıkı bir mantık bağıyla birbi­rine bağlanan, küçük ve önemsiz bir dizi olay art arda sıralanır.      

Masallarda eğiticilik(didaktiklik) esastır. Masallar evrensel konuları işler. Masalın sonunda iyiler ödül­lendirilir, kötüler cezalandırılır. Çeşitli yerlerinde aynen tekrar edilen basmakalıp bölümler vardır. Masallar bir yazar tarafından  toplanarak bir araya getirilebilir. Almanya’da Grimm Kardeşler,  bizde ise Eflatun Cem Güney masal derleyen yazarlardır.

                ÖYKÜ (HİKAYE)

     Yaşanmış ya da yaşanması mümkün olan olay­ları anlatan kısa yazılardır. Öyküde ele alınan kişiler, çoğu zaman hayatlarının belli ve kısa bir anı içinde izlenir; karakterlerinin yalnız bir yüzü üzerinde du­rulur; ayrıntılara girmekten sakınılır.

     Eski Yunan’daki fabl ve kısa romanslar, Bin Bir Gece Masalları öykünün habercileridir. Ama öykü ancak 19. yüzyılda romantizm ve gerçekçilik akımla­rının yaygınlaşmasıyla edebi bir tür haline gelebildi. Edgar Allan Poe’nun Grotesk ve Arabesk öyküleri adlı eseriyle yalnızca Amerika Birleşik Devletleri’nde değil Avrupa’da da etkili oldu. Almanya’da Heinrch von Kleist, ve E. T. A. Hoffmann, psikolojik ve metafizik sorunları öykülerinde masalsı bir anlatımla yansıttılar.

20. yüzyıla girildiğinde öyküler ilk kez genellikle gazete ve dergilerde yayınlanıyor ve bu yüzden gazeteciliğe özgü yerel renkler taşıyordu. Bret Harte’nin öyküleri, Rudyard Kipling’in Hindis­tan’daki yaşamı anlatan öyküleri, Mark Twain’in Missisippi öyküleri bu özelliktedir.

     İki tür öykü tekniği vardır. Maupassant  tarzı (olay öykücülüğü) klasik öykü ve Çehov tarzı (durum öykücülüğü) modern öykü. Klasik öyküde olay esastır, modern hikayede ise olaydan çok insa­nın belli bir zaman dilimindeki durumu anlatılır.

     Edebiyatımızda klasik hikayenin temsilcisi  Ömer Seyfettin’dir. Modern hikayenin temsilcileri ise Sait Faik Abasıyanık ve Memduh Şevket Esendal’dır.

     Edebiyatımızda ilk öykü kitabı  Ahmet Mithat Efendi’nin  Letaif-i Rivayet isimli eseridir.

      Belli bir tarihsel ya da coğrafi çevre içindeki belli bir kişi ya da bir grup insanın başından geçenleri, bu insan ya da insanların iç ve dış yaşantılarını belli bir kronolojik, mantıksal, duygusal ya da sanatsal iliş­kiyi gözeterek öyküleyen ve belli bir uzunluğu aşan anlatılar için kullanılan edebi terimdir. Edebi türler içinde en yenisidir. Çünkü matbaanın bulunması ve kentsoylu bir okur kitlesinin ortaya çıkmasından sonra gelişmiştir.

     Romanda olaylar geniş ve ayrıntılı olarak anlatı­lır. Romandaki bütün olaylar bir ana olayın etrafında gelişir. Bu olayı destekleyen küçük yan olaylar da vardır.

     Romanda, hikayeye göre daha geniş bir zaman söz konusudur. Kişi sayısı hikayeye göre daha faz­ladır. Kahramanlar, romanlarda bütün yönleriyle tanıtılır.

    Romanlar konu, üslup, yazıldığı dönem bakımın­dan çeşitli türlere ayrılabilir.

    Üslup bakımından "romantik roman", "gerçekçi roman", "doğalcı roman", "estetik roman", "izlenimci roman", "dışavurumcu roman", "yeni roman" türleri sayılabilir.

    Kişilerin duygularını, arzularını, düşüncelerini yalnızca kendilerine ait, içten gelen doğal ve gerçek olgular gibi görür. Örneğin Sir Walter Scott’un tarihsel romanları, Jean Jack Rousseau’nun eser­leri ve Goethe’nin Genç Verther’in Acıları romanı gibi.

    Romantik romandan ayrı olarak kuru ve kuşkucu bir anlatım ve düşünce yapısı taşır. Balzac ve Stendhal’in romanları bu üsluptadır.

    Üslup bakımından gerçekçi romana benzer. Ola­nın olduğu gibi yazılmasını öngörür. Emile Zola ve Maupassant romanları doğalcı romanlardır.

    Belli biçim ve anlatım kaygıları ile yazılmış ro­manlardır. Gustave Flaubert estetik romanın en önemli yazarıdır.

    Diğer üsluplardan ayrı olarak eşyanın ve dış olayların kendi nesnel gerçeklikleriyle insanların bunları algılama biçimleri arasındaki farkları ortaya çıkarmaya yönelir. Yani dış gerçeklerden çok, duyu ve duygulara, iç yaşantının betimlenmesine öncelik verir. Ford Madox Ford’un romanları izlenimciliğin en sistemli ürünleridir.

    20. yüzyılda ortaya çıkmıştır. Dışavurumculuk toplumsal kimliklerin reddedilmesi ve insan yaşa­mını belirleyen toplum karşıtı ya da uygarlık karşıtı güçlerin öne çıkarılmasıyla belirlenir. Dışavurumcu­luk, şiddetli, fırtınalı ve tanımsız duyguları vurgula­masıyla, abartma, karikatürleştirme, çarpıtma ve soyutlama tekniklerinden yararlanmasıyla bir tür "yeni romantizm" olarak da değerlendirilir. Dostoyevski, Kafka, Beckett ve Brecth’in roman­ları bu türün örneklerindendir.

    Aslında dışavurumculuğun izlerini taşır. Özellikle 1930 sonrasında ilk örnekleri görülmeye başlandı. Kendisinden önceki akımlardan hiçbirine benzeme­yen, yazma deneyini, hatta romanın olanaksızlığını romanın asıl konusu haline getiren romanlardır. Yeni roman, yazma eyleminin kendisini sorgula­maya yönelir. Alain Robbe-Grillet, Michel Butor, Claude Simon, Philippe Soller, Julio Cortazar gibi yazarlar bunu denemişlerdir.

    Konusu bakımından roman "tarihsel roman", "pikaresk roman", "duygusal roman", "gotik roman", "ruhbilimsel roman", "töre romanı", "oluşum romanı" türlerine ayrılır.

Uzak bir geçmişte yaşanan olayları konu alır. Ama tarihten daha derinlerde yatan insanla ilgili daha evresel bir gerçeği araştırmak amacıyla da yazılmış olabilirler. Tarihi romanların örnekleri arasında Walter Scott’un romanlarını, Tolstoy’un Savaş ve Barış’ını, Stendhal’in Parma Manastarı’nı sayabiliriz.

    İsmini, İspanyolca alt tabakadan serüvenci ya da serseri anlamına gelen sözcükten alır. Çoğunlukla ahlaksız, rezil bir kahramanın başıboş gezginlik yaşamında yaşadığı olayları gevşek ve rahat bir üslupla anlatır. Bu türün önemli örnekleri arasında Lesage’nin Gil Blas de Santilane’ın Serüvenleri, Defoe’nun Talihli Metres’i, Thomas Mann’ın Dolan­dırıcı, Felix Krull’un İtirafları’nı sayabiliriz.

    İnsanın duygusal yaşamını yüksek ve özenli bir üslupla betimleyen romanlardır. Bazen bu türde yazarın kendi duygularıyla, okurun duygularını sö­mürmesi ön plana çıkar. Laurence Sterne’in Fransa ve İtalya’da Hissi Seyahat adlı eseri, Rousseau’nun romanları, Madame de La Fayette’in Prenses de Cleves’i bu türe örnek gösterilebilir.

    Gotik roman, İngiliz ve Amerikan romancılığına özgü bir türdür. 18. yüzyılın akılcılığına karşı çıkan bir türdür. Karanlık, korkutucu, çılgınlıklarla dolu bir ortamda geçen kanlı, şeytani, büyülü olayları konu alır. Horace Walpole’un Otranto Şatosu, Mary Shelley’in Frankenstein adlı romanları bu türün örnekleridir. Gotik romanın günümüzdeki uzantıları bilimkurgu ve fantastik roman olarak gösterilebilir.

    Kişilerin ruhsal durumlarını ayrıntılarıyla çözümle­meye çalışan romanlardır. Daha serinkanlı ve dene­timli oluşuyla duygusal romandan ayrılır. Abbe Prevost’un Manon Lasko adlı eseriyle Fransız ede­biyatında açılan psikolojik roman çığırı diğer ülke romancılarını da etkilemiştir. Paul Bourget’in ro­manları da bu türe örnektir.

    İnsanların en dolaysız biçimde toplumsal olan davranışlarını, adetlerini, geleneklerini ön plana çıkarır. Moda, yaygın konuşma ve ifade biçimleri, toplu olarak yapılan her şey bu tür romanların konu­sunu oluşturur. Toplumun derin yapısından çok, yüzeysel görüntüleriyle ilgilenir. En tipik temsilcileri olarak Arnold Bennet ve Evelyn Waugh’tur.

     Edebiyatımızda ilk roman Şemsettin Sami’ nin Taaşşuk-u Talat ve Fitnat’ıdır. İlk çeviri roman Yusuf Kamil Paşa’ nın Fenelon’ dan çevirdiği Telemque (Telemak)’ tır. İlk realist roman, Recaizade M. Ekrem’in Araba Sevdası; Batılı anlamda ilk roman Halit Ziya’nın Mai ve Siyah adlı eseridir. İlk psikolojik roman örneği ise  Mehmet Rauf’ un Eylül ‘üdür.

MAKALE

     Makale, bir konuda, bir dü­şünceyi savunmak ve kanıtlamak için yazılan yazı­lardır. Gazete ve dergilerde yayımlanır.

     Makalede, görüş ve düşünceler kanıtlanmaya çalışılır.

     Bir makalede üç bölüm bulunur: giriş, gelişme, sonuç.

     Önce temel düşünce ortaya atılır. Sonra bu dü­şünce, tanıklar gösterilerek, örnekler verilerek, kanıtlar öne sürülerek açıklanır ve savunulur. Son bölümde ise, ileri sürü­len düşüncelerin doğru olduğunu kanıtlama yoluna gidilir.

     Makale türü, Şinasi ve Agah Efendi’nin birlikte çıkardıkları gazete olan  Tercüman-ı Ahval’ de Şinasi’nin yazmaya başladığı makalelerle Türk Basınına girmiştir. Edebiyatımızda ilk makale, Şinasi’nin yazdığı Tercüman-ı Ahval Mukaddi­mesi’dir.

FIKRA

      Yazarların herhangi bir konuda düşüncelerini, ulaştığı değerleri ortaya koyduğu yazılardır, fıkra yazarı oldukça kültürlü olmalıdır.

      Yazar düşüncelerini kanıtlama amacı gütmez. Okuyucuyu söylediklerine inandırmak gibi bir kay­gısı yoktur. Herkese hitap eden kısa yazılar oluş­turmaya çalışır. Fıkrada günlük konuşma dili kulla­nılır, yer yer nükteli sözlere de yer verilir.

      Ahmet Rasim, Ahmet Haşim, Hüseyin Cahit Yalçın, Falih Rıfkı Atay başlıca fıkra yazarlarımız­dandır.

SOHBET (SÖYLEŞİ)

      Yazarların daha çok konuşma havası içinde yazmış oldukları yazılardır, günlük olayları eleştirel bir bakışla değerlendirdikleri yazılar şeklinde de söylenebilir. Gazete ve dergi yazısı olan sohbetler, günlük konuşma dili ile herkesin anlayabileceği bir üslupla yazılır. Bilimsel bir anlatımı yoktur. Yazar birtakım iç konuşmalara yer verir. Sıcak bir üslup ve samimi bir dil kullanır. İçtenlik ve doğallık sohbetin dikkat çekici özelliklerindendir.

      Ahmet Rasim, Nurullah Ataç, Şevket Rado, Atilla İlhan başlıca söyleşi yazarlarımızdır.

DENEME

      Yazarların herhangi bir konuda başka kaynaklara ihtiyaç duymadan yalnız kendi birikimlerinden yararlanarak oluşturduğu yazılardır.

      Deneme, kişiselliğin en fazla ön plana çıktığı yazı türüdür. Deneme, Nurullah Ataç’ın anlatımı ile “Ben’ in ülkesidir.” Yazar, anlatımda ve konu seçi­minde alabildiğine özgürdür. Denemeler kişisel yazılardır.

      Salah Birsel’in denemeleri için söyledikleri:

      “Ben denemelerimi şiir gibi yazarım. Boyuna sözcükler, tümcelerle boğuşurum. Bir yerde, yazının iplerini çekenin ben olmadığımı, benim yerime, deneme yapısına karışmış sözcüklerin karar verdiğini, buyruklar savurduğunu görürüm. Kimi zaman belli bir tümceye denememde yer vermek istediğim halde, bunun üstesinden gelemem. Denemenin yapısı, denemedeki öteki tümcelerin sıralanışı buna engel olur…”

      Dünya edebiyatında deneme türünün en ünü ismi Montaigne’ dir. Türk edebiyatında başlıca deneme yazarları : Ahmet Haşim, Nurullah Ataç, Suut Kemal Yetkin, Sabahattin Eyüboğlu, Ahmet Hamdi Tanpınar’dır.

      Aşağıdaki parça bir denemeden alınmıştır.

      ÇOĞUNLUĞUN YAZARI

  …Kötü Sanatçı’lara gelince, onlar sanata önem vermeyen, halkı avlamak için, başka yollara sapan kimselerdir. Yapıtlarında açık saçık sahneler pek boldur. Sanat bakımından büsbütün kötü oldukları söylenemez. Çoğunun sağlam bir tekniği, göze batan ustalıkları vardır. Refik Halit’in üslubu kötü mü? Beylik Amerikan filmlerinin çekilişi acemice mi? Bu gibi sanatçıları, aydınlar hiç beğenmezler. Halk beğenir. Çünkü yapıtın sanat bakımından değerli olup olmaması onu ilgilendirmez. Öyle bir eğitimden geçmemiştir ki... Ha kayık salıncağına binmiş, ha sinemaya gitmiş. İkisi de eğlence.

   (Sırası gelmişken, şuna da dokunmadan geçmeyelim : Benim sanattan söz açarkan, “eğlence” sözcüğünü kullanmama kızanlar var. Sanki o sözcüğü kullanmak sanatı küçültürmüş gibi. Sanat içimizdeki bir boşluğu doldururmuş, şuymuş, buymuş. Eğlence dediğin neymiş!.. Doğrusunu isterseniz, ben : “Sanatın amacı eğlendirerek öğretmektir,” derken, “Eğlendirme” sözcüğünü hiç de “bayağı” bir sözcük bulmamıştım. Eğlenceyi neden küçümsüyorlar, anlamıyorum.)

      ……………

                                                               ( Mehmet Fuat)

ELEŞTİRİ

   Herhangi bir kişiyi, bir eseri, bir konuyu iyi yanlarını ve kötü yanlarını dile getirerek göstermek amacıyla yazılan kısa metinlerdir. Hedeflenen öğeyi doğru ve yanlış yönleriyle tanıtmayı amaçlayabileceği gibi, bu öğenin doğru tanıtılmasını sağlamayı ve bir değerlendirmeyi de hedef alabilir. Edebiyat sorunlarını ve yapıtlarını konu alan inceleme, yorum ya da değerlendirme olarak da tanımlanabilir.       

   Eleştirmenin tarafsız olduğu, duygularını karış­tırmadığı eleştirilere nesnel; kişisel yargılarını öne çıkardığı eleştiriler de öznel eleştiri denir.

      Edebiyatımızda eleştiri türü Tanzimat döne­minde başlar. Namık Kemal’in Tahrib-i Harabat’ı ilk eleştiri örneğidir. Recaizade Mahmut Ekrem, H. Cahit Yalçın, Nurullah Ataç, Asım Bezirci, Fethi Naci başlıca eleştiri yazarlarımızdandır.

     ANI (HATIRA)

      "Yaşam öyküsü" de denebilir. Bir kişinin yaşamını anlatmayı konu alan edebiyat türüdür. Yazarın kendi yaşamını anlattığı otobiyografiler de bu türün içinde yer alır. Yaşam öyküsü kişisel anılara ya da araştırma sonucu edinilmiş sözlü ve yazılı malzemelerin düzenlenmesine ve yorumlanmasına dayandığı için tarihin bir dalı olarak da görülebilir. Ama konu alınan kişinin bireyselliğini, yaratıcı ve duygudaş bir kavrayışla aktarmaya çalıştığı için aynı zamanda edebiyatın bir koludur.

     Biyografi belgelere dayanılarak yazılır. Biyografi türünün ilk büyük yazarı Plutarkhos’ tur. Biyografi türünün Divan edebiyatındaki karşılığı “tezkire” dir. Şairlerin hayatlarını anlatmak için hazırlanan ve “tezkire-i şuara” (şairler tezkiresi) diye anılan eser­ler de birer biyografidir.

      Edebiyatımızda ilk tezkire Ali Şir Nevai’ nin Mecalisü’n Nefais’tir. İbrahim Alaettin Gövsa, Mithat Cemal Kuntay, Şevket Süreyya Aydemir başlıca biyografi yazarlarımızdır.

                TİYATRO

      Bir öyküyü, sahne olarak ayrılmış bir yerde oyuncuların söz ve hareketleriyle canlandırma sanatıdır. Çoğu zaman yazılı bir metne dayanır. Bu metnin adı senaryodur. Ancak tiyatronun tek öğesi edebiyat değildir. Oyunculuk, sahne düzeni, dekor, köstüm, aydınlatma, müzik ve dans gibi öğeleri de vardır. Burada tiyatro terimi, eser olarak edebi yönüyle ele alınmaktadır.