BENZETME (TEŞBİH)

     Aralarında benzerlik bulunan iki unsurdan (sanatsal açıdan) zayıf olanın güçlü olana benzetilmesidir.

Yaşlı balıkçı bir aslan gibi çocuklarını koruyordu.

Sözünde bir benzetme vardır. Yaşlı balıkçı aslana benzetilmiştir.

Bir benzetmede (teşbih) dört unsur bulunur:

      1. Benzeyen : Birbirine benzetilen öğelerden nitelik bakımından daha güçsüz olandır.

      2. Kendisine benzetilen : Birbirine benzetilen öğelerden nitelik olarak daha güçlü ve üstün olandır.

      3. Benzetme edatı: Benzeyen varlıklar arasındaki benzerliği ortaya koyan kelimedir. Benzetmelerde genellikle; gibi, kadar, sanki, güya, tıpkı kelimeleri kullanılır.

      4. Benzetme yönü : Birbirine benzetilen öğeler arasındaki ortak ilgi ve benzeyiştir. Benzerliğin şeklini bildirir.

      Balıkçı        aslan            gibi         koruyordu.

    Benzeyen   K. Benzetilen    Benzetme     Benzetme

                                                    Edatı           Yönü

      Karşıki tepeler sanki oturan devlerdi.

      Yârine iltifat ediyor güya melek diye.

      Her şey yerli yerinde; bir dolap uzaklarda

      Azapta bir ruh gibi gıcırdıyor durmadan

                                     (Ahmet Hamdi Tanpınar)

      Yanmış bir tavan gibi çöken akşam altında

      Dinleriz, haykırarak kaçışan kargaları

                                                    (Ziya Osman Saba)

      Teşbih-i Beliğ

      Benzetme yapılırken her zaman dört öğenin bulunması gerekmez. Sadece benzeyen ve benzetilenle de benzetme sanatı yapılabilir. Benzetme yönü ve benzetme edatı bulunmayan bu tür benzetmelere teşbih-i beliğ denir.

      Mühür gözlüm seni elden sakınırım, kıskanırım

      Kömür gözlüm, gül dudaklım

      Sen de bir gün perişan ol!

                                                                      (Hicrâni)

      Yarin dudağından getirilmiş

      Bir katre alevdir bu karanfil

                                                           (Ahmet Haşim)

      Aslan asker, tilki çocuk, yılan yol… gibi benzetmeler de beliğ teşbihtir.

   İSTİARE (EĞRETİLEME)

Bir varlığı ya da kavramı anlatmak için ona benzeti­len bir varlığın ya da kavramın adını kullanmaya, eğ­retileme denir.

Önemli

İstiare benzetmenin iki ana unsurundan birinin kul­lanılması şeklinde de izah edilebilir.

Tilki Selim, kahvede kumar oynuyor.

Bu cümlede benzetme (Teşbih-i beliğ) vardır.

Tilki, kahvede kumar oynuyor.

Bu cümlede ise istiare vardır.

 Açık İstiare

Benzetmenin iki ana unsurundan biri olan kendisine benzetilenin kullanıldığı benzeyenin kullanılmadığı istiarelerdir.

l  O kurt seni de sanat hayatından eleştirileriyle uzak­laştırmak istiyor.

lBu cümlede kurt sözcüğü ile işini iyi bilen aldanmaz, kurnaz bir kişi istiare yoluyla anlatılmak istenmiştir.

l

l

l  Hayatının baharında aramızdan ayrıldı. 

lBu cümlede bahar sözcüğü ile bir insanın orta yaş dönemi bahar mevsimine istiare yoluyla benzetil­miştir.

l

l  Bir hilal uğruna ya Rab ne güneşler batıyor.

l  Uludağ etekleri al ipekten bu akşam.

l  Karadutum,çatalkaram,çingenem

 Kapalı İstiare

Benzetmenin iki ana unsurundan biri olan benzeyenin kullanıldığı, kendisine benzetilenin kullanılmadığı istiarelerdir.

l  Ay, zeytin ağaçlarından yere damlıyordu.

 Yukarıdaki cümlede kapalı yoldan “ay” sıvı gibi bir maddeye benzetilmiştir.

l  Deniz, pençelerini adamızdan çekmişti.

 Yukarıdaki cümlede kapalı yoldan “deniz” pençesi olan bir varlığa benzetilmiştir.

Zaman uçup gidiyor avuçlarımdan.

Saat bana yalnızlığımı anlatıyor.

Geçmiş yılların sivri dişleri arasında kaldı.

HÜSN-İ TALİL

     Bir olayı gerçek nedenlerinin dışında bir başka nedene bağlama sanatıdır. Gösterilen neden gerçek olmamalı, fakat sanatsal açıdan güzel olmalıdır.

     “Sen yoksun diye bahçede çiçek açmıyor” cümlesinde bahçede çiçeğin açılmamasını sevgilinin gelmeyişine bağlıyor; oysaki çiçeklerin sevgiliyle ilgisi yoktur.

      Hâk-i payine yetem der ömrlerdir muttasıl

      Başını taştan taşa urup gezer âvâre su

                                                                       (Fuzuli)

      (Su, sevgilinin ayağının tozuna ve toprağına yüz sürmek için asırlardan beri başını taştan taşa vurup gezer.) Gerçekte, suyun akması onun kendi sıvısal özelliğindendir.

      Sen gittin, yaslara büründü cihan

      Soluyor dallarda gül dertli dertli

 (Hicrâni)

      Ateşten kızaran bir gül arar da

      Gezer bağdan bağa çoban çeşmesi

                                               (Faruk Nafiz Çamlıbel)

      Yeni bir ülkede yem vermek için atlarına

      Nice bin atlı kapılmıştı fetih rüzgarına

                                                           (Yahya Kemal)

TECAHÜL-İ ÂRİF

      Anlam inceliği yaratmak için bilinen bir şeyi bilmez görünmektir. Tecahül-i arifane de denen bu sanat için : “Öyle bir arif ol ki cahilliğin bile marifet olsun” ifadesi kullanılır.

      Göz gördü, gönül sevdi seni yüzü mâhım

      Kurbanın olam var mı benim bunda günahım

                                                                      (Nedim)

      Şakaklarıma kar mı yağdı ne var?

      Benim mi Allah’ım bu çizgili yüz

      Ya gözler altındaki mor halkalar

      Neden böyle düşman görünürsünüz,

      Yıllar yılı dost bildiğim aynalar?

                                                   (Cahit Sıtkı Tarancı)

      Sular mı yandı…

      Neden tunca benziyor mermer?

                                                       (Ahmet Haşim)

      Her hangisine baksam âsâr-ı beytime kendim

      Şair mi neyim? Cazibe vardır nigehimde

                                                            (Muallim Naci)

ABARTMA (MÜBALAĞA)

      Bir olayı ya da durumu olduğundan çok fazla ya da çok az gösterme sanatıdır.

       Merkez-i hake atsalar da bizi

       Kürre-i arzı patlatır çıkarız

                                                   (Namık Kemal)

       (Yeryüzünün merkezine bile gönderseler, yer yuvarlağını patlatırız ve kurtuluruz.)

      Ölüm indirmede gökler, ölü püskürmede yer;

      O ne müthiş tipidir; Savrulur enkaz-ı beşer.

                                                   (Mehmet Akif Ersoy)

      Bir ah ettim, dağı taşı eritti

      Gözüm yaşı değirmeni yürüttü

      Alem sele gitti gözüm yaşından

                                               (Anonim)

      Bir kaz aldım ben karıdan

      Boynu da uzun borudan

      Kırk abdal kanın kurutan

      Kırk gün oldu kaynatırım kaynamaz

                                                      (Kaygusuz Abdal)

TARİZ

      Biriyle ince bir şekilde alay etmek amacıyla sözün ya da kavramın gerçek ve mecaz anlamı dışında büsbütün tersini kastetmektir.

      Tembel birisine “Ne kadar çalışkansınız.” demek tarizdir.

      Bu ne kudret ki elifbâ’ yı okur ezberden.

                                                                       (Eşref)

      Yiyin, yemezseniz bugün, yarın kalır mı kim bilir

      Bu hakkıdır gazanızın, evet, o hak da elde bir...

                                                            (Tevfik Fikret)

 TEKRİR

      İfadenin güçlü olabilmesi için sözcük veya söz öbeğinin tekrarlanmasıdır.

      Kaldırımlar, çilekeş yalnızların annesi

      Kaldırımlar içimde yaşamış bir insandır

      Kaldırımlar duyulur sükun içinde sesi…

                                         (Necip Fazıl Kısakürek)

      Kimsesiz bir kimse olmaz herkesin var kimsesi

      Kimsesiz kaldım cihanda medet ey kimsesizler

                                                                   kimsesi.

      Dikilir köprü üzerine,

      Keyifle seyrederim hepinizi

      Kiminiz kürek çeker, sıya sıya;

      Kiminiz dümen tutar mavnalarda;

      Kiminiz çımacıdır halat başında

                                                                (Orhan Veli)

Yapraklarım suda balık gibi kıvıl kıvıl.

Yapraklarım ipek mendil gibi tiril tiril

Koparıver, gözlerinin, gülüm, yaşını sil.

Yapraklarım ellerimdir, tam yüz bin elim var

Yüz bin elle dokunurum sana, İstanbul'a.

Yapraklarım gözlerimdir, şaşarak bakarım.

(Nazım Hikmet)

      TEŞHİS VE İNTAK (KİŞİLEŞTİRME VE KONUŞTURMA)

      Kişileştirme (teşhis), insan dışındaki canlı ve cansız varlıkları düşünen, duyan ve hareket eden bir insan kişiliğinde göstermek, insan özelliği yüklemektir.

      İnsanın kişiliğinde canlandırılan bu varlıkları konuşturmaya da intak denir.

      Masallarda ve Fabl’ larda sıkça teşhis ve intak vardır.

      Örtse gözlerimi sonsuz bir diyar

      Mezarım dağlara kalsa yadigâr

      Gönlümü çiğneyip geçen nazlı yâr

      Belki mezarımdan ağlar da geçer...

                                  (Ömer Bedrettin Uşaklı)

     Deniz, dalgalarıyla gösteriyordu dışından

     Yaşananla düşünülenler arasındaki farkı.

     Bitmiyordu köpüklerle renkler

     Bir başka damlada, bır başka ışıkta başlamadan.                                                                                       

                                                   (Özdemir Asaf)

      Gel bahar erit bu yolun karını

      Geçen seneleri anmayalım hiç

      Dinle bülbüllerin şarkılarını

      Güllerin kıpkızıl şarabını iç

                                           (Halide Nusret Zorlutuna)

      Dolap niçin inlersin?

      Derdim vardır inlerim

      Ben Mevlaya âşık oldum

      Anın için inilerim.

                                                             (Yunus Emre)