His, hayal ve düşünceleri etkileyici ve belli bir düzene bağlı kalarak ifade etmeye şiir diyebiliriz.

      Şiirde ölçü, uyak, redif gibi değişik unsurlar bulunabilir.

       Nazım, manzum ve manzume sözcükleri de şiirle ilgilidir.

                MEMLEKET İSTERİM

 Memleket isterim

Gök mavi, dal yeşil, tarla sarı olsun

Kuşların, çiçeklerin diyarı olsun

Memleket isterim

Ne başta dert, ne gönülde hasret olsun

Kardeş kavgasına bir nihayet olsun

                                               ( Cahit Sıtkı Tarancı)

KITA (Dörtlük)

Dört dizeden oluşan şiir parçasıdır. Genellikle halk edebiyatında kullanılır.

Örnek:

   Ben giderim adım kalır

   Dostlar beni hatırlasın

   Düğün olur bayram gelir

   Dostlar beni hatırlasın

               Can bedenden ayrılacak

               Tütmez baca, yanmaz ocak

               Selam olsun kucak kucak

               Dostlar beni hatırlasın...                                                            

(Aşık Veysel)

BEYİT (İkilik)

      İki dizeden oluşan şiir parçasıdır. Divan ede­biyatında birçok nazım türü beyit esasına göre yazı­lır.

Örnek:

Büyük devletlidir sâhib-derûn ehl-i melâmetdir

Sakın sâkî sakınma bâdeyi mestâne gönlümden

Ne kara günlerinde mahremiydi zülfünün şimdi

O şûha var mı İzzet başka bir bîgâne gönlümden                                                          

(Keçecizade İzzet Molla)

MISRA (Dize)

      Şiirin en küçük birimidir. Ölçülü ve anlamlı bir satırlık nazım parçasıdır.

Örnek:

İçimde sen olunca hüzün de güzel

                                         (Abdülhakhamit Tarhan)

Bir büyük boşlukta bozuldu büyü

                                             (Cahit Sıtkı Tarancı)

ÖLÇÜ (Vezin)

      Şiirde mısraların hece sayısına veya hecelerin uzunluk ya da kısalığına göre bir uyum içinde olma­sıdır. Türk edebiyatında aruz ve hece olmak üzere iki ölçü kullanılmıştır.

Aruz Ölçüsü : Mısralarda hecenin uzunluğuna ve kısalığına dayanır. Her dizenin ses bakımından denk olması esas olarak kabul edilir.

      Sesli harfle biten heceler “açık hece”, sessiz harfle biten ya da uzun sesli harfle biten heceler ise “kapalı hece”dir. Her dizenin son hecesi, nasıl bi­terse bitsin, kapalı hece kabul edilir. Açık heceler kısa, kapalı heceler ise uzun olarak kabul edilir. Kısa hecelerin uzatılmasına “imale”, uzun hecenin kısaltılmasına ise ”zihaf “ denir.

      Aruz ölçüsü Arap edebiyatından geçmiştir. Türkler aruz ölçüsünü 11. yüzyıldan itibaren kullan­maya başlamışlardır. Divan edebiyatının tüm nazım ürünlerinde aruz ölçüsü kullanılmıştır.

Hece Ölçüsü: Hece ölçüsü ulusal ölçümüzdür. İslam öncesi Türk edebiyatından beri hece ölçüsü kullanılmaktadır. Dizelerdeki hece sayısının eşitli­ğine dayanır. Hece ölçüsü ile yazılan şiirlerde bir dizede vurgu gayesiyle bir ya da iki kez durulur. Bu yerlere durak denir. Mesela 11 ‘li hece ölçüsünde duraklar (6+5=11) veya (4+4+3=11) olabilir.

Aşağıdaki tabloda bir hücreye bir hece yerleş­tiril­miştir.

                                                    (Aşık Veysel)

Yukarıdaki dörtlük 4+4=8’li hece ölçüsüyle yazıl­mıştır.

UYAK (Kafiye)

      Şiirde dize sonlarındaki ses benzerliğine uyak denir. Uyak seslerin tekrarlanmasıyla dizelerin ahengini artıran bir müziksel öğedir. Uyağı oluşturan eklerin, sözcüklerin yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları ve görevleri farklı olmalıdır.

      Namluya dayanır yola dalarsın

      Duruşun bakışın yaman be Ali

      Boşuna tetiği ne kurcalarsın

      Var daha ateşe zaman be Ali

                                            (Faruk Nafiz Çamlıbel)

       Birinci dizedeki “dalarsın” ile üçüncü dizedeki “kurcalarsın” ; ikinci dizedeki “yaman” ile, dördüncü dizedeki “zaman” birbirleriyle uyaklıdır.

      O'nu sen büyüt de söğüt boyunca

      Kendini ellere versin o gonca

      Sözüne kanmadın bunu duyunca

      Gönlündü gözünü yuman be Ali

                                              (Faruk Nafiz Çamlıbel)

REDİF

      Mısra sonlarında yazılışları, anlamları ve görev­leri aynı olan eklerin, sözcük ve sözcük gruplarının tekrar edilmesine redif denir. Redif kafiyeden sonra gelir.

      Ömrün gecesinde sükun, aydınlık

      Boşanan bir seldi avuçlarından

      Bir masal meyvesi gibi paylaştık

      Mehtabı kırılmış dal uçlarından

                                          (Ahmet Hamdi Tanpınar)

Arkını yaptım da suyu akmıyor

Kahpe felek hiç yüzüme bakmıyor

Çok yuva bekledim cücük çıkmıyor

Boş yuva bekleyen yoz kuşa döndüm

                                                         (Dadaloğlu)

UYAK ÇEŞİTLERİ

Yarım Uyak : Tek ses benzerliğine dayanan uyağa denir.

Birin bilir birin bilmez

Bu dünya kimseye kalmaz

Yâr ismini desem olmaz

Düşer dillere dillere

 (Erzurumlu Emrah)

Yine görünüyor yârin illeri

Başımızda esen sevda yelleri

Yârin bahçesinde konca gülleri

Dermesem incinir, dersem incinir

                                                     (Erzurumlu Emrah)

Tam Uyak : Mısra sonlarında iki ses benzerliğine dayanan uyak türüdür.

En son şarkılarını dağıtarak rüzgara

Beyaz boyunlarını uzattılar taslara

Bir damla suya hasret gideceklermiş meğer

(Ziya Osman Saba)

Sular sarardı... Yüzün perde perde solmakta

Kızıl havaları seyret ki akşam olmakta.

                                                           (Ahmet Haşim)

        Eğilmiş arza, kanar, muttasıl kanar güller

Durur alev gibi dallarda kanlı bülbüller

                                                         (Ahmet Haşim)

        Ve ürkek bir düşüncede

Sanki mehtaplı gecede

 (Ahmet Hamdi Tanpınar)

Zengin Uyak : Üç ya da daha çok sesin benzer­liğine dayanan kafiyeye zengin uyak denir.

Eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak

  Ve bir zaman bakacaksın semaya ağlayarak

                                                          (Ahmet Haşim)

Hava keskin bir kömür kokusuyla dolar

Kapanırdı daha gün batmadan kapılar                                                           

(Ahmet Muhip Dıranas)

Tunç Uyak :     Dize sonundaki bir sözcüğün başka bir mısra sonundaki sözcüğün içinde geçmesine tunç uyak denir. Tunç uyak, zengin uyağın bir türü olarak düşünülebilir.

      Ne güzel geçti bütün yaz

Sen zambaklar kadar beyaz

(Ahmet Hamdi Tanpınar)

Cinaslı Uyak : Anlamları ayrı; ama yazılış ve oku­nuşları aynı olan iki sözün dize sonunda tekrarı ile oluşan uyağa cinaslı uyak denir.

      Niçin kondun a bülbül

       Kapımdaki asmaya

      Ben yarimden ayrılmam

Götürseler asmaya

                                                                    (Anonim)

      Bağ bana

Bahçe sana bağ bana

Değme zincir kar etmez

Zülfün teli bağ bana

                                                                    (Anonim)

UYAK ÖRGÜSÜ

      Dizelerin uyaklarının sıralanış biçimine uyak örgüsü denir. Uyak düzeninde her dize bir çizgiyle, uyaklar da harflerle gösterilir.

1) Düz uyak : Birinci ile ikinci dizenin; üçüncü ile dördüncü dizenin birbirleriyle uyaklı olmasıdır.

aabb biçiminde gösterilir.

………………. a

………………. a

………………. b

………………. b

Ben bir gölge olsam, yahut bir hayal

Onlar gibi hissiz, onlar gibi lal.

Olsa bütün ömre bedel bir lahzam

Var görünsem, onlar gibi yok olsam    

                                  (Cahit Sıtkı Tarancı)   

Halk edebiyatında dörtlüklerde kullanılan aaab şek­lindeki uyaklar da düzdür.

Yurt yuva kıldığın tenli mereği

Düzüp koşmak idin tepir eleği

Şu kavdan yaptığın tecir tereği

Divan-ı Bâri’ye yadigâr götür

                                             (Celali)   

      2) Çapraz Uyak : Dörtlükte birinci ile üçüncü dizenin, ikinci ile dördüncü dizenin uyaklı olmasıdır.

………………. a

………………. b

………………. a

………………. b

Derinden derine ırmaklar ağlar

Uzaktan uzağa çoban çeşmesi

Ey suyun sesinden anlayan bağlar

Ne söyler su dağa çoban çeşmesi

                               (Faruk Nafiz Çamlıbel)

      3) Sarmal Uyak : Birinci dize ile dördüncü dize­nin, ikinci ile üçüncü dizenin uyaklı olmasıdır. abba biçiminde gösterilir.

………………. b

………………. b

………………. a

Uyu! Gözlerinde renksiz bir perde

Bir parça uzaklaş kederlerinden.

Bir ruh gülümsüyor gibi derinden

Mehtabın ördüğü saatler nerde?

                                     (Ahmet Hamdi Tanpınar)

ŞİİR TÜRLERİ

   Şiirler, konularına göre isimlendirilir, Eski Yunan Edebiyatından bu yana bilinen şiir türleri şunlardır:

LİRİK ŞİİR

     Vatan, elem, din, aşk, tabiat, ayrılık, tükenmişlik, asudelik, latifanelik, aşıkanelik, yalnızlık gibi konularda kişisel duygulanışların dile getirildiği, coşkulu bir anlatımın kullanıldığı şiirlerdir. Eski Yu­nan edebiyatında şairler şiirlerini genellikle lir eşli­ğinde söylediği için bu çalgı “lirik” ismine kaynaklık eder. Türk edebiyatında bir dönem bir tür telli saz olan rebab ile şiir söylendiği için lirik şiire "rebabi" denildi. Divan edebiyatında gazel, murabba, şarkı, halk edebiyatı­mızda koşma ve semailer lirik şiire örnek verilebilir.

      Karacaoğlan, Fuzuli, Baki, Nedim, Ahmet Haşim, Yahya Kemal ve Faruk Nafiz lirik şiirleriyle tanınır.

                      MERDİVEN

Ağır, ağır çıkacaksın bu merdivenlerden

Eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak

Ve bir zaman bakacaksın semaya ağlayarak.

                                             (Ahmet Haşim)

PASTORAL ŞİİR

      Tabiat güzelliklerini, kır ve tabiat sevgisini; or­man, yayla, dağ, köy ve çoban yaşamını, bunlarla ilgili olan güzel duyguları anlatan şiir türüdür. Eski Yunan edebiyatında çobanın özel bir yeri vardır. Pastoral şiirlerin çoğunda çoban yer alır.

            BİNGÖL ÇOBANLARI

 Görmediği gün aynı pınardan doldurup testimizi

Kırlara açılırız çıngıraklarımızla

Okuma yok, yazma yok, bilmeyiz eski yeni

Kuzular bize söyler yılların geçtiğini

Arzu, başlarımızdan yıldızlar gibi yüksek

Önümüzde bir sürü, yanımızda bir köpek

Dolaştırıp dururuz aynı daüssılayı

Anam bir yaz gecesi doğurmuş beni burda

Bu çamlıkta söylemiş son sözlerini babam

Şu karşıki bayırda verdim kuzuyu kurda

"Suna"mın başka köye gelin gittiği akşam

                                         (Kemalettin Kamu)

EPİK ŞİİR

        Epik şiir kahramanlık ve destan şiiridir. “Epope” destan demektir. Konusu savaş, kahramanlık, yiğitlik ve yurt sevgisi olan ya da tarihsel bir olayı coşkulu bir anlatımla işleyen uzunca şiirlere denir.

      Epik şiirler “doğal epik” ve “yapay epik” olmak üzere ikiye ayrılır. Doğal epik şiirler ulusların milli destanlarıdır: Ergenekon, Ramayana, Kalevela vb. Yapay epik şiirler, şairi bilinen kahramanlık şiirleridir. Dünya edebiyatındaki başlıca yapma destanlar: Tasso’nun, Kurtarılmış Kudüs, İngiliz şair Milton’un Kaybolmuş Cennet İranlı Firdevsi’nin Şehname, adlı eserleridir. Türk edebiyatında da Kayıkçı Kul Mustafa’nın Genç Osman Destanı, Mehmet Akif’in Çanakkale Şehitlerine adlı şiiri, Fazıl Hüsnü Dağ­larca’nın Üç Şehitler Destanı adlı eseri örnek göste­rilebilir.

         MUSTAFA KEMAL'İN KAĞNISI

 Yediyordu Elif kağnısını,

Kara geceden geceden.

Sanki elif elif uzuyordu, inceliyordu,

Uzak cephelerin acısıydı gıcırtılar,

İnliyordu dağın ardı, yasla,

Her bir heceden heceden.

Mustafa Kemal'in kağnısı derdi, kağnısına

Mermi taşırdı öteye, dağ taş aşardı.

Çabuk giderdi, çok götürürdü Elifçik,

Nam salmıştı asker içinde.

Bu kez yine herkesten evvel almıştı yükünü,

Doğrulmuştu yola önceden önceden.

Öküzleriyle kardeş gibiydi Elif,

Yemezdi, içmezdi, yemeden içmeden onlar,

Kocabaş, çok ihtiyardı, çok zayıftı,

Mahzundu bütün bütün Sarıkız, yanı sıra,

Gecenin ulu ağırlığına karşı,

Hafifletir, inceden inceden.

                                            (Fazıl Hüsnü Dağlarca)

SATİRİK ŞİİR        

      Yergi şiiri de denir. Toplumdaki aksaklıkları kişilerdeki dalkavukluk, düzenbazlık, kendini be­ğenmişlik, makam hırsı gibi kötü huyları; devlet yönetiminde çıkarcılık ve becerisizlikleri anlatan, bunları yeren şiirlere denir.

     Eleştiri; renksizlik, değersizlik, aşırılık, lüzumsuzluk, iğneleyicilik, şarklılık, lüpçülük, emniyetsizlik, retçilik üzerine kurulur, bu da şiirde yergi biçiminde etkili bir hal alır.

      Yergi; birey ve toplumdaki kusurlu ve gülünç yönleri iğneleyici ve alaycı bir dille ortaya koymaktır. Yergi, Divan edebiyatında hiciv, Halk edebiyatında taşlama, Batı edebiyatında satir adını alır. Halk edebiyatında Seyrani, Divan edebiyatında Şeyhi, Nef’i; Tanzimat sonrası edebiyatta da Ziya Paşa, Şair Eşref, Neyzen Tevfik satirik şiirin başarılı örneklerini vermişlerdir.

                      Taşlama

Hey ağalar zaman azdı

Düşmüşe il üşer oldu

Çöplükte sürünen eşek

Cins atla yarışır oldu

Evlerinin önü yazı

Yayılır turnası kazı

Yaşına yetmedik kuzu

Koç ile vuruşur oldu

                                             (Gevheri)

DİDAKTİK ŞİİR

      Öğretici şiir de denir. Bir mesajı iletmek ya da belli bir konuda nasihat ve bilgi vermek, ahlaki bir ders çıkarmak amacıyla öğretici nitelikte yazılan duygu yönü zayıf şiir türüdür.

      Fabl denilen şiirler didaktik şiirlerdir, Fabl şiirleri, hayvanlar, bitkiler ve cansız nesneler arasında geç­tiği hayal edilen öğretici masallardır. Teşhis ve intak sanatı üzerine kurulur. Olaydaki kişilere insan ka­rakteri ve davranışı verilir. Asıl masallardan kısadır.

              ARSLANLA FARE

 Herkese saygı göstermeli elden geldikçe.

Umulmadık kimselerden fayda görür insan.

İşte bu, gerçeği anlatan bir hikaye,

Daha nice bin hikaye arasından.

Pençesi dibinde bir aslanın,

Dalgınlıkla bir fare çıkıverdi.

Bu fırsatı kullanmadı sultanı ormanın,

Fareye dokunmayıp bir büyüklük gösterdi.

Bu iyiliği boşa gitti sanmayın;

Kimin aklına gelir ki bir an,

Fareye işi düşer aslanın?

Ama o da bir gün dışarı çıktı ormandan;

Gitti tutuldu bir ağa.

Ne çırpınma, ne kükreme … Kâr etmez tuzağa.

Bay fare koştu; dişiyle aslanın ağını,

Öyle bir kemirdi ki ağ söküldü nihayet.

Sabırla zamanın yaptığını;

Ne kuvvet yapabilir, ne şiddet.

“İyilik eden iyilik bulur.”

“Hizmet et benim için, hizmet edeyim senin için.”

“İyilik iki baştan olur.”                    

 Jean de La Fontaine

( Çev.: O. Veli Kanık )

MANZUM HİKAYE

     Gerçekte olan ya da olması mümkün olan olayla­rın, öğüt verme amacıyla hikaye edildiği manzum eserlere denir. Bunlar çeşitli konularda, düşündüren, duygulandıran nitelikler de taşıyabilir.

      Manzum hikayelerde, diğer hikayelerde olduğu gibi serim, düğüm ve çözüm bölümleriyle, olaylar, kişiler, tasvir ve ruh incelemeleri temel unsurlardır.

MAHALLE KAHVESİ

Çamurlu bir kapı, üstünde bir değirmi delik;

Önünde tahta mı, toprak mı? sorma, pis bir eşik.

Şu gördüğün yer için her ne söylesen câiz;

Ahırla farkı: O yemliklidir, bu yemliksiz!

Zemini yüz sene evvel döşenme malta imiş...

"İmiş"le söylüyorum, çünkü anlamak uzun iş.

O bir karış kirin altında hangi maden var?

Tavan açık kuka renginde; sağlı sollu duvar,

Maun cilâsına batmış tütünlü nargileden;

Duman ocak gibi çıkmakta çünkü her lüleden.

Dikilmiş ortaya boynundan üstü az koyu al.

Vücudu kapkara, leylek bacaklı bir mangal.

Kenarda, peykelerin alt başında bir kirli

Tomar sürükleniyor, bir yatak ki besbelli:

Çekilmiş üstüne yağmurluğumsu bir pırtı,

Zavallının güveden hep lime lime sırtı.

Kurur bir örtünün üstünde yağlı bir mendil:

Ki "ben tependen inersem" diyen hasır zembil                                                                         

                                             ( Mehmet Akif Ersoy)

DRAMATİK ŞİİR

      Şiir biçiminde yazılmış olan tiyatro eserleri dra­matik şiir türüne girer.

      Dramatik manzume, tiyatro da olduğu gibi karşı­lıklı konuşma şeklinde yazılan manzumedir.

      Dramatik şiirler, çoğu kez korkunç ya da trajik olayları anlatır.

       Eski Yunan edebiyatında bu tür eserler trajedi ve komedi olmak üzere ikiye ayrılır.