|
BATI EDEBİYATI
ESKİ YUNAN VE LATİN
EDEBİYATI
Batı edebiyatının kaynağı Eski Yunan ve Latin edebiyatlarıdır. İsa’nın
doğumundan dokuz yüzyıl öncesine giden ve M.Ö. II. Yüzyıla kadar süregelen Eski
Yunan edebiyatının ana kaynağı da
Homeros’un İlyada ve Odysseia
destanları sayılır.
Eski Yunan
edebiyatı, didaktik türde Hesiodos;
lirik türde, Sapho, Pindaros; fabl
türünde Aisopos gibi şairleri
yetiştirdikten sonra, V. yüzyılda “altın çağı”nı yaşamıştır.
Tragedya’da:
Aiskhylos (Persler, Yalvaran
Kızlar, Agememnon), Sophokles (Kral
Oidipus, Antigone, Trakhisli Kadınlar).
Komedya’da:
Aristophanes
(Atlılar, Eşekarıları,
Kuşlar, Kurbağalar) ayrıca hitabet alanında
Demosthenes; felsefe
alanında Sokrates, Eflatun, Aristotales;
tarih alanında Herodotos bu çağın
yetiştirdiği büyük sanatçılardır.
İskender’in
ölümünden sonra, eski Yunan edebiyatı bir kültür merkezi olan İskenderiye’de
yeni bir döneme girmiş; M.Ö. II. Yüzyıldan sonra da yerini Latin edebiyatı
bırakmıştır.
BATI EDEBİYATI
Batı Roma
İmparatoluğu’nun V. yüzyılda yıkılması üzerine “Karanlık Çağlar” başlamış; XI
yüzyıla kadar Avrupa’da, sanat ve kültür alanlarında ölü bir dönem yaşanmıştır.
XI. yüzyıldan
sonra, kiliseyi ve din görüşünü her şeyin üstünde tutan; kişinin yaşama ve
düşünme özgürlüğünü kısıtlayan; edebiyat ve sanatta “öbür dünya” düşüncesini
egemen kılan “Ortaçağ” başlar. Bu çağda görülen, tabiat ve dinle ilgili yiğitlik
hikâyeleri; halk şairlerinin aşk, yiğitlik konularında söyledikleri “Balad”lar
Finlerin Kalevala destanı; Almanların
Niebelungen Lied destanlarıyla
“Romans”ları; Fransızların Chanson de
Roland (Şanson Dö Rölan)ı; İsponyolların
Cid (Sid) adlı, şövalyelikle ilgili şarkı ve hikâyeleri, başlıca
edebiyat ürünleri arasında sayılabilir.
Ortaçağ’ın en
büyük şairi, İlahi Komedya’nın yazarı
Floransa’lı Dante’dir.
Hümanizma
ve Rönesans’ın beşiği olan İtalya’da bunları hazırlayan ilk sanatçılar da
Petrarca (Perrarka) ve Boccacio (Bokkaçyo)’dür.
XIV.-XVI.
Yüzyıllar, Ortaçağ’la yeni çağlar arasında bir geçit sayılır.
GGüney deniz
yolunun açılması; bilimle ilgili buluşlar; matbaanın gelişmesi; Eski Yunan ve
Latin ürünlerinin yayılması, Hümanizma ve Rönesansın doğmasına birer sebep
olmuştur.
Batı edebiyatında
yenileşme bunlarla başlar.
Rönesans bilim ve
sanatta “yeniden doğuş” demektir.
Rönesans’la,
halk-devlet bağıntıları yeniden kurulmuş; yöneticilerin dine dayanan sınırsız
güçleri kırılmış; kişinin insanca” yaşama isteği gerçekleme yolunu tutmuştur.
Böylece
milletler, edebiyatla, bu gerçeklere dayanan “insanca” düşünceleri yayarak;
kilise dili olan Latince’nin yerine, kendi dilleriyle güçlü eserler ortaya
koymaya başlamışlardır.
XVI. yüzyılın
sonunda Rönesans, kilise tepkisinin en az olduğu Fransa ve İngiltere’de
gerçekleşmiştir.
Fransa’da , yeni
Fransız şiirinin kurucularından Ronsard
(Ronsar), şiir dilini yabancı etkilerden kurtarıp, şiir kurallarını saptamaya
çalışan Malherbe (Malerb); romancı
Rabelais (Rable) deneme yazarı
Shakespeare (Şekspir); şair
Milton, Rönesans’ın önemli kişileri
arasında başta gelenlerdir.
Rönesans, XVII
yüzyılın ortalarında, edebiyatta
Klasisizm/b> akımına yol açmış böylece Batı edebiyatı, birbirine tepki olarak
ortaya çıkan ve Fransa’da kurallaşan
Romantizm, sonra Realizm-Naturalizm-Parnasisizm, Sembolizm akımlarının etkisinde XX. yüzyıla
kadar gelişmiştir.
FRANSIZ EDEBİYATI
Fransız
edebiyatı, XII. yüzyıla gelinceye kadar, Chanson De Roland (Şanson dö Rolan)
adlı, yazarı bilinmeyen manzum halk hikâyeleri dışında bir varlık
göstermemiştir.
XVI. yüzyılda,
kilise tepkisinin az olduğu Fransa’da Rönesans gerçekleşir.
Yeni
Fransız şiirinin kurucusu Ronsard (Ronsar)
(1524-1585), romancı Rabelais (Rable)
(1490-1554), deneme yazarı Montaigne
(Monteyn) (1533-1592) bu yüzyılda yaşamışlardır.
XVII. yüzyılda
Rönesans edebiyatta Klasisizm akınını doğurmuş ve bu akım Fransa’da gelişme
göstermiştir. Bu akımın etkisinde, tragedya türünde eser veren
Corneille (Korney, 1606-1684)
Le Cid,
Cinna,
Horace gibi eserleri yazmıştır. Diğer önemli yazar
Racine’dir. Şiir (fabl) alanında La
Fontaine; eleştiri alanında
Boileau (Bualo,
1636-1711); Komedyada Moliere (Molyer, 1622-1673) (Tartüffe, Cimri, Kibarlık
Budalası, Hastalık Hastası, Zoraki Tabip) tanınmış diğer sanatçılardır.
XVIII yüzyıl
edebiyatı Fransa’da ktoplumcu bir nitelik kazanmıştır. Bu yüzyılda, roman ve
düşünce alanında Montesquieu (Monteskiyö, 1689-1755) felsefi düşüncenin kurucusu olarak kabul
edilir; Diderot (Didero,
1713-1784), Voltaire (Volter,
1694-1778); (Zadig, Candide eserlerinden bazılarıdır.)
J.J. Rousseau (Jan Jak Ruso,
1712-1788) (İtiraflar, Emil, Toplum Sözleşmesi eserlerinden bazılarıdr.); töre
romanlarıyla Le Sage (Lö Saj, 1668-1747) gibi ünlü kişiler görülür. Fransız
İhtilâli, bu sanatçıların yarattığı düşünce ortamında gerçekleşmiştir.
XIX yüzyılın ilk
yarısında, Klasisizm’e tepki olarak
Romantizm doğmuştur.
Bu akımı
J.J. Rousseau,,
Chateaurbriand (Şatobriyan, 1768-1848); Mme
De Stael (Madam dö Stael,
1766-1817) gibi sanatçılar hazırlamışlardır.
Şiir ve romanda
Lamartine (Lamartin,
1790-1869) (Şairane Duyuşlar,
Graziella,
Tefekkürler); Victor Hugo
(Viktor Hügo, 1802-1885)(Sefiller,
Cromwel, Hernani,
Notre-Dame de Paris,
Cezalılar);
Alexandre Dumas (Aleskandr
Düma, 1803-1870) (Üç Silahşörler,
Monte Kristo Kontu) romantizmin
etkisinde eserler vermişlerdir.
BBu dönemde
yaşadıkları halde, daha çok gerçekçi akımın öncüleri sayılan
Balzac (Balzak,
1799-1850) (Goriot Baba,
Vadideki Zambak, Eugenie
Grandet); Stendhal (Stendal,
1783-1842) (Kızıl ve Kara, Parma
Manastırı) da bu yüzyılın ünlü romancıları arasında sayılabilir.
XIX. yüzyılın
ikinci yarısında, Romantizm’e tepki olarak doğan
Gerçekçilik (Realizm-Naturalizm-Parnasizm)
akımı, hikâye ve roman türünde Gustave
Flaubert (Güstav Flober, 1821-1880) (Madam
Bovary, Sammbo,
Üç Hikaye):
Goncourt (Gonkur)
Kardeşler ve
Alphonse Daudet (Alpons Dode,
1840-1897) (Değirmenimden Mektuplar/b>)
gibi sanatçıları yetiştirmiştir.
Aşırı gerçekçi
olan (Naturalist) Emile Zola (Emil Zola, 1840-1902) (Nana,
Toprak, Meyhane, Germinal);
Guy De Maupassant, (Guy
dö Mopasan, 1850-1893) (Ay Işığı,
Tombalak, Güzel Dost); Parnasyen şiirde,
François Copee (Fransuva
Kope, 1842-1908); Jose
Maria De Heredia (JoseMaria
dö Heredya, 1842-1905); Leconte De
Lisle (Lö kont dö Lizi,
1820-1894) tanınmış sanatçılardır.
Yine bu yüzyılın
sonlarında, Gerçekçiliğe tepki olarak
Sembolizm doğmuştu. Şiirde bu akımın öncüsü
Baudelaire (Bodler,
1821-1867) (Şer Çiçekleri) ile
Verlaine (Verlen,
1844-1896) (İyi Şarkı,
Usluluk)dır.
Mallarme
(Malarme, 1842-1898), Rimbaud
(Rimbo, 1854-1891) gibi sembolist
şairler; tiyatroda Edmond Rostantd (Edmon
Rostan, 1868-1918), diğer sanatçılardır.
Yirminci
yüzyılda, yeni akımların ortaya çıkardığı
G. Apolinaire (Güstav Apoliner,
1830-1918), Andre Breton (Andre Bröton), Paul Eluard
(Pol Eluar) (1895-1952) gibi
şairlerle Andre Gide (Andre
Jid) (1869-1951), Alain (Alen) (1868-1951) gibi yazarlar ün sağlamışlardır.
İNGİLİZ EDEBİYATI
İngiliz
edebiyatı, halk ozanlarının söyledikleri, milli dili yansıtan Kelt Şarkıları ile
başlar.
XVI. yüzyıl,
İngiliz edebiyatının gelişme çağıdır.
Ortaçağ modasına
uygun olarak romantik ve destansı uzun şiirler yazan Edmund Spenser (Edmın
Spensır, 1852-1599), bu yüzyılın önemli şairlerindendir.
XVI. yüzyılın
ikinci yarısından sonra, çeşitli türlerde olgunlaşan İngiliz edebiyatı,
Bacon’ın (Beykın, 1561-1626) “Denemeler”i;
William Shakespeare’in (Vilyım
Şekspir, 1564-1616), (Hamlet, Othello,
Romeo ve Juliet, Kral Lear, Venedik Tacirleri) lirik, romantik şiirleri ve
tiyatro eserleri ile yeni bir değer kazanmıştır.
Ben jonson (Ben
Conson, 1573-1637) da bu dönemin tanınmış tiyatrocularındandır.
XVII. yüzyılda,
en ünlü şair olarak John Milton
(1608-1674) Kaybolan Cennet,
Tekrar Kazanılan Cennet
adlı destanları ile göze çarpar.
XVII. yüzyıldan
başlayarak, sanatçıları romantizme hazırlayan İngiliz edebiyatı, nesirde,
özellikle romanda büyük bir ilerleme gösterir. Bu dönem yazarlarından
Daniel Defoe (Denyil
Defo) (1660-1731) “Robenson Crusoe”
(Robinson Krezö) adlı eseriyle;
Jonathan Swift (Conatın Sıvift) (1667-1745), “Güliver’in
Seyahatleri” ile ölümsüz romancılar arasında yer aldılar.o:p>
XXVIII. yüzyılın
romantik şairleri arasında Shelley (Şeley,
1792-1882) gibi tanınmış kişiler vardır. Bunları tarih konularında roman yazan
Sir Walter Scott (Valter Skat,
1771-1832) ile gerçekçi roman yazarı
Charles Dickens (Çarls Dikıns, 1812-1870); psikolojik ve toplumcu roman
yazarı George Eliot (Corç Eliyıt.
1810-1880) ; tiyatro, roman ve şiirde garip karşılanan
Oscar Wilde (Oscar Vayld, 1856- 1900)
izlemektedir.
XX. yüz yılda
tiyatro türünde Bernard Shaw (Bernar
Şov,1856-1931); natüralist romanda Arnold
Bennet (Arnold Benet, 1867-1931); şiirde,
T.S Eliot (Eliyıt) gibi sanatçılar
dikkati çeker.
ALMAN EDEBİYATI
Alman edebiyatında ilk ilgi çeken ürünler, Ortaçağ’da görülen
Nibelungenlied (Nebelungenlid)
destanlarıyla, Romans’lardır.
XVI. yüzyılda Luther’in (Luter) dinde
yaptığı reform dolayısıya, Rönesans’ın dışında kalan bu edebiyatta, ancak, XVII.
Yüzyılın sonlarında Klasisizm’in etkisi göze çarpmaya başlar.
Bu dönem, Alman edebiyatı için bir taklit dönemi sayılır. Asıl gelişme
çağı da Humanizma’nın başladığı çağ, XVIII. yüzyıldır.
Bu yüzyılda, tiyatro ve eleştiri türlerinde Lessing (Lesing, 1729-1781);
romantik şiir, roman ve tiyatro alanlarında
Herder (1744-1803),
Schiller (Şiller) (1759-1805) ve
Goethe (Göte, 1749-1832), tanınmış
yazar ve sanatçılar arasında yer alırlar.
Werther, Egmont, T. Tasso Wilhohn Meister Goetheb style="mso-bidi-font-weight:normal">’nin
eserleridir.
XXIX. yüzyılda
Alman edebiyatı, genellikle romantizm’in etki altındadır. İkinci yarıda
Gerçekçilik’in etki altına girer.
Halk
türkülerini ve masalları toplayan Grimm
(Griim) Kardeşler; hikâye ve roman yazarı
Hoffman (Hofman, 1776-1822); tiyatro da
Heinrih Von Kleist (Haynrih fon Klays, 1777-1811), Goethe’den sonra
en ünlü Alman şairi olarak tanınan
Heinrich Heine (Haynrih Hayne (1797-1856); modern tiyatronun kurucusu
Friedrich Hebel (Fridrih Ebel,
1813-1883), XIX. yüzyılda yetişmişlerdir.
Gerhart Hauptman (Gerhar Haupman, 1862-1946), Naturalist okulun etkisiyle
komedyalar yazmış; Suderman (Zuderman,
1857-1928) töreye temel olan tiyatrolarıyla tanınmıştır.
Felsefe ve fikir
alanında da değerli düşünürler yetiştiren Almanya, XVIII. yüzyılda Kant’ın; XIX
yüzyılda Schapenhauer (Şopenhaver) ile Nietsche’nin (Niçe yeni düşünce
sistemlerini yaymıştır.
XX. yüzyılda
Bertolt Brecht/b> (Bertolt Breht) (1898-1956), Thomas Mann (Tomas Man) (1857-1955) ve Erich Maria Remarque (Frih Maria Remark), ünlü sanatçılar arasında
sayılmaktadırlar.
RUS EDEBİYATI
Rus edebiyatı,
epik nitelik gösteren halk şarkılarıyla başlar.
Bunu zengin masallar, efsaneler ve dinle ilgili bazı eserler izler. XVIII
yüzyılda Petro’’nun giriştiği yenilik
hareketleri ve Napolyon’un Moskova seferinden sonra Batı ile ilişki kurlur ve
Rus edebiyatı, Avrupa edebiyatı seviyesine yaklaşır.
Fransız, İngiliz,
İtalyan ve Alman edebiyatlarından yapılan çeviriler, Rus edebiyatında kısa bir
sürede büyük sanatçıların yetişmesine; değerli eserlerin yazılmasına yol açmış;
XVIII. yüzyılın ortalarında Fransız şiirinden etkilenen Kantemir’in (1708-1774)
ilgi çekici “satir”lerinden sonra, Lomonosov (1711-1765) Rus nazmının kurucusu
olmuştur. XVIII. yüzyılın ikinci yarısından sonra, Alman ve İngiliz
edebiyatlarının; dolayısıyla Klâsisizm’in ve Romantizm’in etkisinde, destan,
lirik şiir ve tiyatro gibi türlerde büyük gelişmeler görülür.
XIX. yüzyılda,
yerli bir gerçekçilikle şiir, tiyatro ve roman türlerinde eser veren
Aleksandr Puşkin (1799-1837)
Kafkas Esiri, Maça Kızı, Çingeneler
gibi eserleriyle tanınmıştır. Şiirleri ve romanıyla Lermontov (1814-1841);
Ukrayna köylülerini anlatan romanları ve “Müfettiş” adlı ünlü komedyası ve Küçük
İnsanlar, Kumarcı, Ölü Canlar gibi eserleri ile
Nikolai Gogol (1809-1852);
anlatımındaki çekicilikle Turgenyev
(1818-1883); Martı, Vanya Dayı, Üç Kız Kardeş, Altıncı Koğuş, Vişne Bahçesi
topluma yeni bir düzen verme ye çalışan, kişilerin
umutsuzluğunu dile getiren
Anton Çehov (1860-1904) ; insanın iç
dünyasındaki derinliklerine inerek oradaki psikolojik çatışmaları, “İyi ve
“kötü”yü veren ; Suç ve Ceza ,
Budala, Karamozov kardeşler, Ölü Bir
Fudon Anılar, Ecinniler gibi eserleriyle yazarı
Dostoyevski (1821- 1881) ; Harp ve Sulh Anna Karanina, Diriliş, Hacı
Murat , gibi eserlerin Lev Tolstoy
(1828-1910) , roman ve tiyatro alanında
Maksim Gorki (1868-1936), dünyaca tanınmış sanatçılardır.
XX. yüzyılda,
Boris Pasternak ve Mihail
Şolohof adlı yazarlar da Nobel armağanı almış romancılardır.
AMERİKAN EDEBİYATI
Amerikan
edebiyatı İngiliz diliyle yazılmakla birlikte İngiliz edebiyatından ayrı bir
karakter taşımaktadır. Bu edebiyat birkaç dönemde incelenebilir.
I.Sömürge Dönemi (1607-1765)
Bu dönemde
İngiliz edebiyatının deniz aşırı kolu olarak devam etmiştir. Hiçbir özellik
göstermez.
II. Devrim ve ulusallaşma
dönemi(1765-1800)
İngiltere’ye
karşı ayaklanma ve bağımsızlık mücadelesi başlayınca, yazarlar, devrimi
savunmaya başlamışlar, yeni bir devir açılmıştır.
III. Romantizm (1800-1870)
BBu dönemde
Amerikan edebiyatının büyük sanatçıları yetişmeye başlamıştır. Başlıcaları;
Washinton Irving, Hawthorne, Edgar Allen Poe, Walt Whitman ve R.W.Emerson’dur.
IV. Realizm, Naturalizm ve başka
akımlar (1870- XX.yy.):
Bu dönemde hikaye
ve romanda büyük gelişme olmuştur.
Başlıca yazarlar, hikaye ve roman türünde Mark Twain, O’Henry, Jack London,
natüralist Dreiser, Faulkner, Hemingway, stenbeck, Williams, Miller; şiir
alanında Ezra Pound...
Edgar Allen Poe ( 1809-1849)
Şiir ve hikaye
türünde eserler vermiştir. En ünlü şiiri Annabel Lee’dir. Hikayelerinde garip,
esrarlı ve korkunç konular işlenir. Hikayelerini “Acaip ve Çapraşık Hikayeler”
adlı kitapta toplamıştır.
Mark Twain ( 1835- 1910)o:p>
GGezi,
otobiyografi , hikaye ve roman türlerinde eserler veren Mark Twain Amerikan
edebiyatının en büyük mizahçılarından sayılır. Tom Sawyer’in Maceraları,
Misisipi’de Hayat ünlü eserleridir.
O’Henry (1862- 1910 )
Amerikan
edebiyatının ünlü hikayecilerindendir. Hayatını yazarlıkla
kazanmıştır. Hikayelerin çoğu beklenmedik sürprizli olaylara dayanır.
Özentisiz , tabii bir anlatımı vardır.
Jack London (1876-1916)
Hikayelerinde
geniş hayat tecrübesinden yararlanmış, kendi başından geçen olayları ve
çevresinde gördüklerini anlatmıştır. Hikaye ve roman yazmıştır. Başlıca
eserleri; Vahşetin Çağrısı, Uçurum Halkı ve Martin Eden...
Ezra Pound (1885-1972)
İngiltere, Fransa
ve İtalya’da kalmıştır. Klasik ilkçağdan Japon ve Çin şiireni kadar geniş bir
ilgi alanı olan Pound şiirine buralardan zenginlikler ve yeni olanaklar
kazandırmıştır. İngiliz ve Amerikan şiirini derinden etkileyen şair çağdaş dünya
şiirinin önde gelen sanatçılarındandır.
Hemingway (1898-1961)
Modern Amerikan
edebiyatının en önemli yazarlarındandır. Hikaye ve roman türünde eserler
vermiştir. Romanlarından başlıcaları; Silahlara Veda, Çanlar Kimin için Çalıyor,
İhtiyar Adam ve Deniz...
Steinbeck :
Modern Amerikan
edebiyatının en ünlü yazarlarından biri sayılmaktadır. Realist bir sanatçıdır.
Eserlerinin çoğunda California’daki
hayatı anlatılır. Hikaye ve roman türünde eser vermiştir. Eserlerinin
başlıcaları şunlardır: Kenar Mahalle, Fareler ve İnsanlara Dair, Gazap
Üzümleri, Sardalye Sokağı...
|
|
|
|
|
