ADLAR (İSİMLER)
Varlıkları, durumları ve kavramları karşılayan
sözcüklerdir. İsimler çeşitli gruplara ayrılır.
Varlıklara verilişlerine göre
a)
Özel isim
b)
Cins ismi
Özel isimler varlıklar ve kavramlar arasında tek
olan, benzeri bulunmayan isimlerdir.
1.
İnsan isimleri: Volkan, Çağlar, Duygu, Nebile...
2.
Hayvan isimleri: Çomar, Karabaş, Minnoş...
3.
Yer isimleri: Ankara, Adana, İstanbul...
Bunun gibi daha birçok özel adlar vardır. Yazım
kurallarında bu konuyu detaylarıyla inceledik.
Cins isimleri
aynı türden varlıklara verilen
isimlerdir: insan, hayvan, kedi, ağaç, tahta, köprü, yaprak...
Varlıkların sayılarına göre
a)
Tekil isim
b)
Çoğul isim
c)
Topluluk ismi
Tekil isimler
çoğul eki almamış isimlerdir, aynı
zamanda bu isimler bir varlığı karşılar: sıra, masa, sandalye, silgi...
Ancak bir tür adı kendi türünü temsil eden bütün
varlıkları karşılıyorsa buna genel anlamlı sözcük denir.
“Kitap
insanın en yararlı dostudur.”
cümlesinde altı çizili sözcükler kendi türünden olan bütün varlıkları
karşılamaktadır, bu durumda bu sözcükler genel anlamlı sözcüklerdir.
“Kitabı
masanın üzerinden yavaşça aldı.”
cümlesinde altı çizili sözcükler genel anlamlı değildir; çünkü bu sözcükler
sadece bir varlığı karşılamaktadır, bu durumda bu sözcükler özel anlamlı
sözcüklerdir.
Çoğul isimler
çokluk ekini alan isimlerdir: insanlar,
olaylar, çocuklar, masalar...
Topluluk isimleri çokluk ekini almadığı halde çoğul
anlam taşıyan isimlerdir: aile, heyet, meclis, ordu, orman...
Bazı sözcükler vardır ki kimi durumlarda tekil isim, kimi
durumlarda topluluk ismi olabilir.
“Bugün meclis on iki kanun hükmünde kararname
çıkardı.” cümlesinde “meclis” sözcüğü birçok milletvekilini karşıladığı için
topluluk ismidir.
“Bugün meclisin önünde birçok etkinlik düzenlendi.”
cümlesinde “meclis” tekil isimdir, meclis binası anlamını karşıladığı için.
İsimlerin, diğer sözcük türlerinden ayırt edilmesi onların
değişik özelliklerini bilmeye bağlıdır.
1.
İsimler çekim eklerini alırlar, bu özelliği
zamirlerde de vardır.
2.
Özel, cins, topluluk, soyut, somut, genel
anlamlı, özel anlamlı, tekil, çoğul biçimlerine girer.
3.
Tamlamalar oluştururlar.
FZamirlerin
çekim eki alma özelliği ile isimlere benzediğini söylemiştik; ancak zamirler
isimlerden çok önemli bir özellikle ayrılır. Zamirler nitelik bildirmeksizin
ismin yerine geçen sözcüklerdir.
“Zeynep, sınıfın çalışkanlarındandır.” cümlesinde
“Zeynep” sözcüğü isimdir.
“O, sınıfın en çalışkanıdır.” cümlesinde “o” sözcüğü
nitelik bildirmeksizin ismin yerine geçmiştir, bu durumda zamirdir.
Fİsimlerin
sıfatlarla yakın bir ilişkisi vardır. Sıfatlar isimleri nitelerken, isimler de
sıfatlar tarafından nitelenir.
“Çalışkan
öğrenciler sonunda başarılı olurlar.”
cümlesinde altı çizili sözcüklerden “çalışkan” sözcüğü “öğrenci” sözcüğünü
nitelemiştir, bu durumda “çalışkan” sözcüğü sıfat, “öğrenci” sözcüğü isimdir.
Fİsimleri
zarflardan ayıran en temel fark zarfların fiili nitelemesidir. İsimler,
fiillerle niteleyici tarzda birlikte kullanılmazlar.
“Sevgi bugün eve gitti.” cümlesinde “Sevgi” sözcüğü isim,
“bugün” sözcüğü fiili zaman yönünden belirginleştirdiği için zarf, “eve”
sözcüğü isim, “gitti” sözcüğü de fiildir. Kuşkusuz bu bilgiler sözcük
türlerinin en belirgin özellikleridir; ama bütün sözcüklerin türünü belirlemek
için bu bilgiler yetmez.
1995
“İyi”
sözcüğü aşağıdaki cümlelerin hangisinde ad olarak kullanılmıştır?
A)
İyi günler dilemişti.
B)
İyi konuşuyorsun; ama
etkili değil.
C) O
iyileri hep kendine ayırır bize de çürükleri bırakırdı.
D) İyi
bir yemek birçok kötü düşünceyi giderir.
E) İyi
düşünen insanlar iyilik bulur her zaman.
ÇÖZÜM İÇİN TIKLAYINIZ
AD TAMLAMALARI
Ad tamlamaları, adların oluşturduğu özel gruplardır. En az
iki adın tamlayan ve tamlanan eki aracılığıyla grup oluşturmasıdır. Kimi zaman
da bu ekleri almadan belli özel şartlarla tamlama oluşturulabilir.
Ad tamlamalarında iki temel unsur vardır, biri tamlayan
diğeri tamlanandır. Ad tamlamalarının birinci unsuruna tamlayan, ikinci unsuruna
tamlanan adı verilir.
|
“Aşkın
|
gücü,
|
yüzün
|
güzelliği,
|
yolun
|
sonu”
|
|
tamlayan
|
tamlanan
|
tamlayan
|
tamlanan
|
tamlayan
|
tamlanan
|
tamlamaları, görüldüğü gibi isim tamlamalarıdır, tamlayan da
tamlanan da ek almıştır, koyu dizili ekler tamlama ekleridir. Ad tamlamalarını
belirleyen en önemli unsur, onların aldığı eklerdir. Ad tamlamalarında
sözcükler değişse de ekler değişmez.
Kitab-ın
kapağ-ı
açılmış.
Soba-nın
is-i
çıkmış.
Oda-nın
düzen-i
bozulmuş.
Bu cümlelerde de görüldüğü gibi ekler aynıdır. Sözcükler
değişmiştir.
Ad tamlamaları dilimizin özel kuruluşlarıdır. Cümle içinde
öğe olarak parçalanmayacağından bu tamlamaları cümle içinde bulabilmek
gereklidir.
Ad tamlamaları aldığı eke ve oluşturduğu sözcük sayısına göre
dört gruba ayrılır.
1.
Belirtili Ad Tamlamaları
2.
Belirtisiz Ad Tamlamaları
3.
Takısız Ad Tamlamaları
4.
Zincirleme Ad Tamlamaları
BELİRTİLİ AD TAMLAMALARI
Bu tür tamlamalarda tamlayan da tamlanan da tamlama
eklerini alır.
Yeşilin tonu , belirtili isim
tamlamasıdır, koyu dizili ekler de tamlama ekleridir. Belirtili isim
tamlamalarının cümle içinde görülebilmesi tamlama eklerinin iyi bilinmesine
bağlıdır.
“Çevrenin etkisi her geçen gün onun
yaşamını değiştiriyordu.” cümlesinde altı çizili söz öbekleri
belirtili isim tamlamasıdır, koyu dizili ekler de tamlama ekleridir.
F Belirtili isim tamlamaları zamirlerle
de kurulur, bu tür tamlamalarda kimi zaman tamlayan durumundaki zamir
düşebilir. Bu durumda tamlayanı düşmüş isim tamlaması oluşur.
“Onun arkadaşı, çok terbiyeli ve
dürüst biriydi.” cümlesindeki altı çizili söz öbeği belirtili isim
tamlamasıdır. Bu tamlamanın birinci kısmı yani tamlayan düşebilir, bu durumda
kalan bölüme tamlayanı düşmüş isim tamlaması adı verilir.
“Arkadaşı, çok terbiyeli ve dürüst
biriydi.” cümlesinde altı çizili sözcük tamlayanı düşmüş isim tamlamasıdır,
altı çizili ek de tamlanan ekidir.
F
-den hal eki isim tamlamalarında görev
alarak ilgi ekinin (-ın, -in) yerine geçer.
“Arkadaşların birkaçı bizimle aynı
görüşü paylaşıyor.” cümlesinde altı çizili tamlama belirtili isim
tamlamasıdır, aldığı ekler de tamlama ekleridir. Bu cümledeki tamlayan ekinin
yerine “-den” hal ekini kullanabiliriz.
“Arkadaşlardan birkaçı bizimle aynı
görüşü paylaşıyor.” cümlesinde görüldüğü gibi “-den” hal eki “-in” ekinin
yerine geçmiştir. Bu durumdaki söz öbeği de isim tamlamasıdır.
FBelirtili isim tamlamalarında tamlayan
ile tamlanan arasına sıfat ya da başka tür sözcükler girebilir.
“Masanın temiz bir örtüsü
vardı.” cümlesinde altı çizili sözcükler belirtili isim tamlamasının tamlayanı
ve tamlananıdır, aldıkları ekler de tamlama ekleridir. Görüldüğü gibi “temiz” ve
“bir” sözcükleri araya girmiş. Bu sözcüklerin türü sıfattır.
1992
Burası, sarının bin bir tonunu karşımıza çıkaran çiçek
tarlasıydı.
Bu cümlede
geçen “sarının bin bir tonu” ad tamlamasında tamlayanla tamlananın
arasında bir sıfat bulunmaktadır.
Aşağıdakilerden hangisinde buna benzer bir ad
tamlaması vardır?
A)
Sürekli yağış yüzünden
yollar kapandı.
B)
Yolun dik bölümleri
yolcuların gözünü korkuttu.
C)
Sağlam bir arabayla uzun bir yola çıkıldı.
D)
Yoldaki çocuk bizi
karşılamaya gelmiş gibiydi.
E)
Çaresiz etrafına
bakıyordu.
ÇÖZÜM İÇİN TIKLAYINIZ
BELİRTİSİZ AD TAMLAMALARI
Bu tür tamlamalarda tamlayan ek almaz, tamlanan ek alır.
Yol boy-u, kış son-u, Amasya elma-s-ı
örneklerinde görüldüğü gibi sadece tamlanan ek almıştır.
F
Belirtisiz isim tamlamalarında tamlayan
da tamlanan da isim olabilir.
Masa takvim-i, güneş gözlüğ-ü, Van kedisi...
F Tamlayan bir cümle olabilir.
“Yarın geleceğim” cümle-s-i-ni öğelerine
ayıralım.
F Tamlayan birden fazla olabilir.
Duvar ve masa takvim-i, kitap ve defter yüzü...
F Tamlananın neyden yapıldığını
bildirir.
Un helvası, şehriye çorbası, kayısı reçeli...
F Tamlayan tamlananın nedenini bildirir.
Çığ felaketi, karanlık korkusu, ayrılık derdi...
TAKISIZ AD TAMLAMALARI
