FİİLLER (EYLEMLER)
Eylemler, kavramları ve varlıkları karşılamayan, hareketleri,
durumları, oluşları bildiren sözcüklerdir. Eylemler, isim soylu sözcüklerden
kolaylıkla ayrılabilir; çünkü dilimizde “-mek, -mak” mastar ekini sadece
eylemler alır.
Örnek
“Nazlı
ağlıyor.”
cümlesinde “Nazlı” sözcüğü isimdir, “ağla-“ sözcüğü “ağla(mak)” şeklinde mastar
ekini alabilir; yalnız mastar ekini, eyleme gelen kip ekini kaldırdıktan sonra
getirmeliyiz. Eylemlerin doğru anlaşılabilmesi için eylemlere gelen çekim
eklerinin de iyi bilinmesi gerekmektedir.
Eylemlerin yapılışları üç temel şekilde olur: iş, hareket,
oluş. Bunları tek tek inceleyelim.
İŞ (KILIŞ) EYLEMLERİ
Bu tür eylemler mutlaka bir nesneyi etkiler. Bu eylemlere
“kimi, neyi ve ne” sorularını yönelttiğimizde cevap alabiliriz, bu cevap
cümlede de olsa cümlenin dışında da olsa (mantıklı bir cevap olmalı) eylem iş
bildirmektedir diyebiliriz.
Örnek
“Yeşil kazağını giydi.” cümlesinde “giydi” sözcüğü iş
bildiren fiildir. Bu fiil “neyi” sorusuna “yeşil kazağını” şeklinde cevap
almaktadır.
YARDIM
DURUM (HAREKET) EYLEMLERİ
Bu tür eylemler sadece hareket bildirir. Bu eylemlerin
gerçekleşmesi öznenin iradesiyledir, oluş bildiren eylemlerden farkı da budur.
Bu eylemlere “kimi, neyi ve ne” sorularını yönelttiğimizde cevap alamayız, bu
sorulara cevap vermeyen eyleme ya durum eylemi ya da oluş eylemi diyebiliriz;
eylemin gerçekleşmesinde öznenin iradesi varsa, eylem durum bildirmektedir
diyebiliriz.
“Komşusunun zamansız gidişine ağladı.” cümlesinde
“ağladı” durum bildiren fiildir. Bu fiil “neyi, kimi ve ne” sorularına cevap
verememektedir.
YARDIM
OLUŞ EYLEMLERİ
Bu tür eylemler nesneyi etkilemediği gibi öznenin iradesiyle
de gerçekleşmez. Bu eylemlere “kimi ve, neyi” sorularını yönelttiğimizde cevap
alamayız, ayrıca olay kendiliğinden gerçekleşmiştir. Tabiat olayları gibi... Bu
tür kendiliğinden gerçekleşen eylemlere oluş bildiren eylem denir.
Örnek
“Yazları
havalar ısınır.” cümlesinde “ısınır” oluş bildiren fiildir. Bu fiil, öznenin
iradesiyle gerçekleşmeyen nesne alamayan fiildir.
YARDIM
1983
“Anlattıkları
şeylerin niteliğine göre fiiller, kılış fiilleri (almak, taşımak,
kazmak...gibi), durum fiilleri (yatmak, susmak, durmak... gibi), oluş fiilleri
( doymak, uzamak, kararmak...gibi )
diye adlandırılır.
Aşağıdakilerden hangisinde yukarıda sözü edilen fiillerin
tümü örneklendirilmektedir?
A)
vermek, almak, dizmek
B)
sararmak, kalkmak, doymak
C)
gülmek, gitmek, uzamak
D)
çekmek, atmak, savurmak
E)
çalmak, gelmek, yeşermek
ÇÖZÜM İÇİN TIKLAYINIZ
|
