CÜMLE ÖĞELERİ
Sözcüklerin bir yargı bildirecek biçimde bir araya gelmesiyle
cümle oluşur. Cümlenin yargı bildiren bölümü yüklemdir, yüklem diğer
sözcükleri öğe olarak kendine bağlar.
Cümlede öğeler şu şekilde gruplandırılır.
1.
Temel Öğeler
a.
Yüklem
b.
Özne
2.
Yardımcı Öğeler
a.
Nesne
b.
Dolaylı Tümleç
c.
Zarf Tümleci
d.
Edat Tümleci*
|
Öğeler
|
Örneği
|
|
Yüklem
|
O beni bugün annemle burada
bekleyecek.
|
|
Özne
|
O
beni bugün annemle burada bekleyecek.
|
|
Nesne
|
O beni bugün
annemle burada bekleyecek.
|
|
Dolaylı Tümleç
|
O beni bugün annemle
burada bekleyecek.
|
|
Zarf Tümleci
|
O beni bugün
annemle burada bekleyecek.
|
|
Edat Tümleci*
|
O beni bugün annemle
burada bekleyecek.
|
*
Edat tümlecini, zarf tümleci olarak değerlendiren
dilbilgisi araştırmacıları da vardır.
YÜKLEM
Cümlenin temel öğesidir, cümle öğelerini doğru analiz etmek
için ilk olarak yüklemi bulmak zorunludur. Yüklemler cümle içinde yargı
bildiren sözcüklerdir. Bu nedenle kip ve şahıs eklerini alır.
Örnek
“Seni bir ömür bekleyeceğim.”
cümlesinde “bekleyeceğim” yüklemi basit çekimli eylemdir. Bu eylemi
incelediğimizde “-ecek” kip ekini ve “-im” şahıs ekini almış olduğunu
görüyoruz. Kip ekini ve şahıs ekini alan sözcük cümlenin yargısını tamamlayan
sözcüktür, bu tür sözcüklere ya da söz öbeklerine yüklem denir.
Yüklemler isim soylu sözcükten de oluşabilir.
Örnek
“Bize bugün gelen kişi babamdı.”
cümlesinde “babamdı” sözcüğü yüklemdir. Görüldüğü gibi “babam” isim soylu bir
sözcüktür, “-dı” kip ekini almıştır.
Bütün bunları yapan kişi sensin.(
zamir yüklem olmuş)
Bahçemiz oldukça genişti.
(ekeylem almış sıfat yüklem olmuş)
O benim annem gibidir.
(edat öbeği yüklem olmuş)
Yüklemi isim olan cümlelerde kimi zaman kip ve şahıs eki
bulunmaz, bu yüklemlerde ekeylemin III. şahıs eki “-dır, -dir” düşebilir.
YARDIM
Not:
Cümle içinde yüklem temel öğedir ve cümlede kullanılması
zorunludur; ancak eksiltili cümlelerde yüklem kullanılmaz, okuyucu yüklemi
tahmin edebilir.
“Dost başa, düşman ayağa...” cümlesinde yüklem
kullanılmamıştır; ama okuyucu “bakar” şeklinde tamamlayabilir.
Bahçede kiraz ağacı, erguvanlar, havuz, salıncak...(var)
– Dün akşam nereye gidiyordun?
– Okula... (gidiyordum)
– Seni çağırdım, duymadın.
– Ben mi...? (duymadım)
Yüklemin dışındaki öğeler genellikle yükleme sorulan
çeşitli sorularla bulunur.
YARDIM
ÖZNE
Yükleme sorulan “kim, ne” sorularına cevap veren öğedir.
Genellikle yüklemin bildirdiği işi yapan öğedir. Cümlenin temel öğesidir.
Yüklemin sonuna gelen şahıs eklerine göre özne tespit edilebilir.
Örnek
“Hey, siz buraya bakın.”
cümlesinde yüklemin aldığı şahıs eki “-ın”dır, bu ek “siz” şahsına bağlıdır;
dolayısıyla “siz” sözcüğü öznedir.
Özne özelliklerine göre dört grupta incelenir.
1.
Gerçek özne
2.
Gizli özne
3.
Sözde özne
4.
Örtülü özne
|
Öznenin türü
|
Örneği
|
|
Gerçek özne
|
Handan
kitap okuyor.(kim)
|
|
Gizli özne
|
Kitap okuyor. (kim→ o)
|
|
Sözde özne
|
Bu evde kitap
okunur. (ne)
|
|
Örtülü özne
|
O, görevlilerce
götürüldü. (kim tarafından)
|
GERÇEK ÖZNE
Cümle içinde bulunan, yüklemin bildirdiği işi yapan ve
yükleme sorulan “kim, ne” sorularına cümle içinden cevap veren öznedir. Gerçek
öznenin diğer öznelerden farkını konumuz ilerledikçe daha iyi anlayacağız.
Örnek
Bu akşam Sinan Çavuş nöbetçidir.
Yukarıdaki cümlede “Sinan Çavuş” öznedir. Yükleme sorduğumuz
“kim” sorusuna cümle içinden cevap vermiştir.
GİZLİ ÖZNE
Cümle içinde bulunmayan, yüklemin bildirdiği işi yapan ve
yükleme sorulan “kim, ne” sorularına cümle dışından “ben, sen, o, biz, siz,
onlar” sözcüklerinden uygun olanıyla cevap veren öznedir.
Örnek
Sarıkamış’a askerleri görmeye gideceğim.
Yukarıdaki cümlede özne kullanılmamıştır. Yükleme sorduğumuz
“kim” sorusuna cümle dışından “ben” şeklinde bir cevap alabiliriz. Bu durumda
aldığımız bu “ben” cevabına gizli özne diyoruz.
Onu da yanında götürürsün. [kim→sen(gizli özne)]
Soru cümlelerinde soru anlamını katan sözcük (kim, ne,
nereye vs.) ve soru edatı(mı, mi) hangi öğeye aitse soru da o öğeyi buldurmaya
yöneliktir.
YARDIM
|
