ekders.net

CÜMLE ÇEŞİTLERİ

CÜMLE ÇEŞİTLERİ

Sözcüklerin bir yargı bildirecek biçimde bir araya gelmesiyle cümle oluşur. Cümlenin yargı bildiren bölümü yüklemdir, yüklemin yeri, olumlu ya da olumsuz oluşu önemlidir; bunun yanında cümle içinde başka bir yargının (eylemsi, eylem, ekeylem almış sözcük) bulunması, cümlenin soru, ünlem, haber, şart bildirmesi de önemlidir. Cümleleri yukarıda sayılan özellikleriyle sınıflandırabiliriz ancak.

Cümle çeşitlerini tablolaştıralım.

Cümle Çeşitleri		Örnekleri
Yapılarına göre	Basit Cümle	Her baharın sonunda güller solarmış.
	Bileşik Cümle	Yüzbaşı Cemil, hatırını soranlara gülerek bakıyordu.
	Sıralı-Bağlı Cümle	Şarkı söyleyenlere bakıyor, arada bir şarkıyı mırıldanıyordu.
Anlamlarına göre	Haber Cümlesi	Olumlu	Burada bekleyecek.
		Olumsuz	Kimse gelmedi.
	Soru Cümlesi	Olumlu	Kitap mı arıyorsun?
		Olumsuz	Bugün oraya gitmeyecek misin?
	Ünlem Cümlesi	Olumlu	Ah, seni nasıl özledim!
		Olumsuz	Vah, çocuk bulunamamış!
	Dilek Cümlesi	Olumlu	Çağırırsan, gelirim.
		Olumsuz	Bu kitabı hiç okumasa.
Kuruluşlarına göre	Kurallı Cümle	Bir Çift Yürek, Amerikalı bir kadının Avustralya’da yaşadığı ruhsal yolculuğun öyküsüdür.
	Devrik Cümle	Birçok olağanüstü özelliklere sahip insanlar var, bu kitapta.
	Eksiltili Cümle	Bizim evde, birçok vazo, iki tablo, bir İran halısı, dedemden kalma bir hançer...
Yüklemlerine göre	İsim Cümlesi	Hava, bu yaz gününü bize biraz daha katlanılabilir bir hale getirecek kadar esintiliydi.
	Fiil Cümlesi	İlerleyen günlerde, ustanın sanatından övgüyle söz etmesi benim ona karşı olan olumsuz düşüncelerimi yok etti.

Cümle çeşitlerini maddeler halinde de gösterelim.

1. Yapılarına göre

a. Basit Cümle

b. Bileşik Cümle

c. Sıralı - Bağlı Cümle

2. Anlamlarına göre

a. Haber Cümlesi

b. Soru Cümlesi

c. Ünlem Cümlesi

d. Dilek Cümlesi

3. Kuruluşlarına (öğe dizilişi) göre

a. Kurallı Cümle

b. Devrik Cümle

c. Eksiltili Cümle

4. Yüklemlerine göre

a. İsim Cümlesi

b. Fiil Cümlesi

YAPILARINA GÖRE CÜMLE ÇEŞİTLERİ

Cümlenin yapısı incelenirken tamamen yargılarla ilgileneceğiz. Cümle yargı bildirir. Cümlede asıl yargı yüklemde bulunur; ancak yüklemin dışında yargı bildiren sözcükler ya da söz öbekleri vardır. Bu durumda asıl yargıya temel cümle, yükleme bağlı yan yargılara da yan cümle demeliyiz. Yan cümlenin, temel cümleye bağlı bir öğe olması gerektiğini aklımızdan çıkarmadan tabloyu inceleyelim.

Yan cümle	Cümle içinde örneği
Fiilimsi	Koşarak uzaklaştı. (zarf tümleci) Çalışanlara bakın. (dolaylı tümleç)
Çekimli fiil	Sadece bakarsan hiçbir şey anlayamazsın. (zarf tümleci)
İç cümle	Bana:”Seni bekleyeceğim.” demişti. (nesne)

Bilindiği gibi yüklem asıl yargıyı bildirir ve diğer öğeleri kendine bağlar. Yüklemin bu özelliği, onu temel cümle yapar.

“Seni bugün çok aradım.” cümlesinde “aradım” eylemi cümlenin yüklemidir. Dikkat edilecek olursa bu eylem diğer sözcükleri de kendine bağlamıştır. O halde temel cümle “aradım” eylemi ve bu eyleme bağlı kişi ve nesnelerle zaman ve nicelik bildiren öğelerdir.

Bu arada şu unutulmamalıdır. Yüklem olan sözcükler kimi zaman bünyelerindeki zaman, şahıs, iş, hareket gibi özelliklerinden bir kısmını atarak başka bir cümlede öğe olabilir. Böyle oluşan sözcüklere ya da söz öbeklerine yan cümle adı verilir.

YARDIM

1991

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde isim-fiille kurulmuş bir yan cümlecik, temel cümleciğin nesnesi görevindedir?

A) Arkadaşımızın şiir okuyuşunu çok beğeniyorum.

B) Onun şiir okuyuşundan ben bir şey anlamadım.

C) Güzel şiir okumak hem yetenek hem de gönül işidir.

D) Şiir okumaktan hoşlanmayanlar kimi zaman olabiliyor.

E) Şiir okumanın da bazı kuralları vardır.

ÇÖZÜM İÇİN TIKLAYINIZ

1996

Ülkemizin en güzel yerlerinin bozkırlaşan bölgelerini tekrar ormanlaştırmak, bu güzelim toprakları güzelleştirip zenginleştirmek hepimiz için en önemli görevdir.

Bu cümlede kaç yan cümlecik vardır?

A) 2 B) 3 C) 4 D) 5 E) 6

ÇÖZÜM İÇİN TIKLAYINIZ

BASİT CÜMLE

İçinde tek yargı bulunan cümlelerdir. Başka bir deyişle temel cümlenin yükleminin dışında başka bir yargı olmayan cümlelerdir. Bir cümlede yan cümlecik varsa bu cümle basit cümle değil, bileşik cümledir. Bir cümlede birbirine anlamca bağlı yüklemler varsa bu cümle basit cümle değil, sıralı-bağlı cümledir.

“Biraz önce içeriye biri girdi.” cümlesinde “girdi” yükleminin dışında yargı bildiren başka sözcük yoktur. Bu durumda bu cümle basit cümledir.

“Sorunların üstesinden kolaylıkla gelebilirsin.” cümlesinde altı çizili sözcüğün dışında yargı bildiren sözcük yoktur. Bu durumda cümle basit cümledir.

İçinde birden fazla yargı bulunan cümleler basit cümle değildir.

YARDIM

1998

Aşağıdakilerden hangisi yapı yönünden basit cümledir?

A) Borçlar artınca her şeylerini satıp kente taşındılar.

B) Bin bir güçlükle tepeyi aşıp kente ulaştılar.

C) Bu verimli arsaları, babalarından kaldığı için elden çıkarmak istemiyorlardı.

D) Birkaç ay sonra güzel bir ev daha aldı.

E) Gece geç saatlere kadar çalıştığı zamanlar uyumakta bir keyif buluyordu.

ÇÖZÜM İÇİN TIKLAYINIZ

BİLEŞİK CÜMLE

İçinde birden fazla yargı bulunan cümlelerdir; ama bileşik cümlelerde temel cümle tektir, yan cümle birden fazla olabilir.

Bileşik cümlede yan cümlenin, temel cümleye öğe olarak bağlı olması gerekir.

Bu tatlı hayatın zehir olmaması sana bağlıdır.

Yukarıdaki cümlede altı çizili bölüm öznedir, aynı zamanda bu bölüm yargı bildirmektedir; çünkü içinde eylemsi vardır. Bu durumda cümle bileşik cümledir. Bu cümle için “yan cümlesi özne olan bileşik cümle” ifadesini kullanabiliriz.

Bileşik cümleleri dört grupta toplayabiliriz.

1. Bileşik-girişik cümle

2. İç-içe bileşik cümle

3. Şartlı bileşik cümle

4. İlgi cümlesi (ki’li bileşik cümle)

Bileşik cümle çeşidi	Örneği
Bileşik-girişik cümle	Sanatı önemsemek son derece önemlidir.
İç-içe bileşik cümle	Soranlara: “Buraya mutlaka gelecek.” diyorum.
Şartlı bileşik cümle	Çocuklar dönmüşse buraya gelsinler.
İlgi cümlesi (ki’li bileşik cümle)	Sandım ki bana kızıyorsun.

1. Bileşik-girişik cümle:

Yan cümlesi, eylemsi (fiilimsi) olan cümlelerdir.

Sizin zeki olmanız, bu işi daha eğlenceli yapıyor.

Yukarıdaki cümlede “zeki olmanız” söz öbeği fiilimsidir, bu durumda yan cümle fiilimsi olan bu cümleyi bileşik-girişik cümle adını veriyoruz.

Onun düşüncesine katılamayacağımı söylemiştim.

Soruları çözmeden bu konuyu anlayamazsınız.

Evde temizlik yapınca kendime geliyorum.

Yukarıdaki cümlelerde altı çizili sözcükler fiilimsidir, bu cümlelerin yan cümlesi fiilimsi olduğuna göre bu cümlelere bileşik-girişik cümle diyoruz.

1999

Aşağıdakilerin hangisinde verilen dizeler basit cümle oluşturmaktadır?

A) İnsanımız bıkmadan çalışır,

Durmadan akan zamanda.

B) Geleceğine her zaman inanır,

Umut diye çarpan yüreklerde.

C) Haksızlıklara boyun eğmez,

Uzanıp giden vatan toprağında.

D) Dürüstlükten bir an bile ayrılmaz,

İnanmış beyinlerde.

E) Amaçlarından vazgeçmez,

Evde, okulda, fabrikada

ÇÖZÜM İÇİN TIKLAYINIZ

2002

Aşağıdakilerden hangisinde yan cümlecik temel cümleciğin belirtili nesnesidir?

A) Havaların düzelmesini büyük bir umutla istiyormuş.

B) Birkaç yıl sonra, istedikleri gibi güzel ve ucuz bir eve kavuşmuşlar.

C) Taksim Meydanı'nda bir köşeye çekilip uzun uzun sohbet etmişlerdi.

D) Okullar açılınca her zamanki gibi memlekete dönecekti.

E) Tatillerin bir bölümünü yaylada geçirmeye alışmıştı.

ÇÖZÜM İÇİN TIKLAYINIZ

2. İç içe(kaynaşık) bileşik cümle:

Bu tür cümlelerde yan cümle de bir cümle durumundadır.

“Seni anlamalıydım, dedi.” cümlesinde “dedi” yüklemdir, “seni anlamalıydım” söz öbeği nesnedir; çünkü “dedi” yüklemine sorduğumuz “ne” sorusuna cevap veriyor. Yukarıdaki cümlede nesne olan yan cümle de bir cümle durumunda olduğuna göre bu tür cümlelere iç içe bileşik cümle adı verilir.

Aşağıdaki cümleler iç içe bileşik cümledir, altı çizili bölüm de iç cümledir.

Babası: “Oğlum, dost başa, düşman ayağa bakar.” derdi.

Bana bir şey anlatma, demiştim.

Ona: “Beni çok ihmal ediyorsun.” diyeceğim.

3. Şartlı bileşik cümle:

Yan cümlenin temel cümleye koşul(şart) ilgisiyle bağlandığı cümlelerdir. Bu cümlelerde yan cümle şart kipiyle çekimlenmiş eylemlerden oluşur.

“Buraya gelirse mutlu olabilir.” cümlesinde “Buraya gelirse” bölümü yan cümledir, yan cümlenin yüklemi olan “gelirse” eylemi şart kipiyle çekimlenmiş bir eylemdir, ayrıca temel cümlenin yüklemi olan “mutlu olabilir” eyleminin koşuludur.

Savunma yaparsan, başarılı olursun.

Soru ağırlıklı çalışırsan, zamandan kazanırsın.

4. ki’li bileşik cümle(ilgi cümlesi)*:

Bu tür cümlelerde temel cümle başta bulunur, yan cümle temel cümleye nesne olarak bağlıdır. Temel cümleyle yan cümlenin arasında “ki” bağlacı vardır.

“Anladım ki hiç kimse senin kadar beni sevmiyor.” cümlesinde altı çizili bölüm yan cümledir. “anladım” eylemi temel cümledir. Yan cümle, temel cümleye “ki” bağlacı ile bağlanmıştır, yan cümle temel cümlenin nesnesidir.

Aşağıdaki cümleler ilgi cümlesidir.

Dedim ki seni anlıyorum.

İşittim ki beni arıyormuşsun.

Duydum ki beni unutmuşsun.

* Kimi dilbilgisi araştırmacıları ilgi cümlesinden söz etmemiştir.

1996

(I) Pozantı'yı geçer geçmez doğanın ve iklimin değiştiğini görürsünüz. (II) Akdeniz Bölgesi'nin iklimi artık Toroslarla birlikte son bulur. (III) Yer yer boş tepeler görürsünüz. (IV) Doğanın sesi pek az duyulur. (V) Aslında daha da ileride orman tamamen yoktur.

Bu parçadaki numaralanmış cümlelerden hangisi yapısı bakımından ötekilerden farklıdır?

A) I. B) II. C) III. D) IV. E) V.

ÇÖZÜM İÇİN TIKLAYINIZ

1988

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yan cümlecik belirtili nesne görevindedir?

A) Bulduğunuz kalem pahalı bir görüntüye sahip.

B) Bu yaptıklarınızı unutmayacağız.

C) Söylediklerinizin hiçbirine dikkat etmeyeceğim.

D) Tartıştığınız konu bizi pek heyecanlandırmıyor.

E) Son zamanlarda eğlendirici bir kitap arıyordu.

ÇÖZÜM İÇİN TIKLAYINIZ

1993

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yan cümlecik, temel cümleciğin nesnesidir?

A) Bu çok zor zamanda bu sözü söylemiş olabileceğini düşünemiyorum.

B) Bu durumun kabullenileceğinden kuşkuluyum.

C) Onunla konuştuklarımızdan kimseye bahsetmedim.

D) Onu burada gördüğüme çok sevindim.

E) Çalıştığım için bir türlü uğrayamadım.

ÇÖZÜM İÇİN TIKLAYINIZ

SIRALI-BAĞLI CÜMLE

İçinde birden fazla cümle bulunan dil birliklerine sıralı-bağlı cümle adı verilir. Bu cümleler birbirlerine virgül, noktalı virgül ya da bağlaçlarla bağlı olmalıdır.

“Barış şartlarını görüşmek üzere taraflar Cenevre’ye gidecek ve orada toplanacaklardı.” cümlesinde “gidecek” ve “toplanacaklardı” sözcükleri yüklemdir. Bu yüklemler birbirlerine “ve” bağlacıyla bağlanmıştır. Burada sözünü ettiğimiz sadece yüklem değildir. Bilindiği gibi yüklemler aynı zamanda cümle oluşturur. Bu durumda sıralı bağlı cümleler en az iki cümleden oluşur diyebiliriz.

“Evi temizledi, bulaşıkları yıkadı, çocukları giydirdi ve komşuya gitti.” cümlesinde birbirine virgülle ve bağlaçla bağlanmış cümleler vardır. Bu cümleye de sıralı-bağlı cümle adını veriyoruz.

1996

Nehir ilelebet var olma gücünün simgesidir Anadolu’da. Anadolu insanı verimi de, nehir gibi, yaklaştıkça bereketini, sonsuzluğunu kavratır bize. Bereketiyle binlerce insanı barındırmış Anadolu, bir erdemler uygarlığıdır. Kıvrım kıvrım yolları tırmanıp o güzel insanlara kavuşunca erdemin, beğeninin ne olduğunu anlıyoruz.

Bu parçada aşağıdakilerden hangisine örnek yoktur?

A) Sıralı cümle

B) Bileşik cümle

C) Fiil cümlesi

D) İsim cümlesi

E) Devrik cümle

ÇÖZÜM İÇİN TIKLAYINIZ

Sıralı-bağlı cümlelerde öğe ortaklığı vardır. Öğe ortaklığı bulunan sıralı-bağlı cümlelere bağımlı cümle adı verilir.

YARDIM

1996

Bağımlı sıralı cümlelerde özneler, tümleçler ya da her ikisi ortak olabilir.

Aşağıdaki cümlelerden hangisi bu açıklamaya uygundur?

A) Kişi, kişiden korkmaz, utanır.

B) Mum dibine ışık vermez.

C) Ele verir talkını, kendi yutar salkımı.

D) Sakla samanı, gelir zamanı.

E) İnsanın alacası içinde, hayvanın alacası dışındadır.

ÇÖZÜM İÇİN TIKLAYINIZ

1987

Aşağıdakilerden hangisi, öznesi ortak olan bir sıralı cümledir?

A) Evde radyo çalıyor; oturanlar büyük bir zevkle dinliyorlardı.

B) Biz evden sessizce çıktık; sokakta lambalar yanmıyordu.

C) Konuşa konuşa geldiler; evin önünde durdular.

D) Ben kentin güneyine bakıyorum; evler sisten gözükmüyor.

E) Burada gürültüler artıyor; kimse kimseyi duymuyordu.

CEVAP İÇİN TIKLAYINIZ

Bağımsız sıralı cümlelerde öğe ortaklığı olmaz:

YARDIM

ANLAMLARINA GÖRE CÜMLE ÇEŞİTLERİ

Cümle bilindiği gibi bir yargı birimidir, sözcüklerin anlam bütünlüğü oluşturmuş şeklidir. Cümleleri anlamlarına göre sınıflandırmak genelleme yapmakla mümkün olabilir. Cümleler anlamlarına göre birçok gruba ayrılabilir; ancak genel yargılar üzerinde duracak olursak cümleleri anlamlarına göre dört grupta toplayabiliriz.

Anlamlarına göre cümleleri tablolaştıralım:

Haber Cümlesi	Olumlu	Kitap okuyacaksın.
Haber Cümlesi	Olumsuz	Kitap okumayacaksın.
Soru Cümlesi	Olumlu	Kitap mı okuyacaksın?
Soru Cümlesi	Olumsuz	Kitap okumayacak mısın?
Ünlem Cümlesi	Olumlu	Tüh, kitap okuyacaktım!
Ünlem Cümlesi	Olumsuz	Ah, kitap okuyamadım!
Dilek Cümlesi	Olumlu	Bu işi bitirmeliyim.
Dilek Cümlesi	Olumsuz	Bilirsen, üzülmem.

Tabloya dikkat edilecek olursa cümleler temelde anlamına göre olumlu ve olumsuz olarak ikiye ayrılabilir.

YARDIM

Anlamca olumlu olduğu halde biçimce olumsuz cümleler vardır.

Bu tür cümlelerin temel yargısında “-me, -ma, -sız, -siz” ekleri ve “değil, yok” sözcükleri bulunur; ancak anlam açısından cümle yine de olumludur.

“Seni anlamıyor değilim.” cümlesinin temel yargısında(yükleminde) olumsuzluk bildiren “-me” eki ve “değil” sözcüğü vardır; ama yargı “anlıyorum” anlamına gelmektedir, bu durumda bu cümle için biçimce olumsuz, anlamca olumlu cümle denir.

Memleketimi özlemiyor değilim. (özlüyorum)

Sanki beni anlamadı da. (anladı)

Hiç seni aramaz mıyım? (ararım)

Gel de bu durumda onu arama! (ara)

Yukarıdaki örneklerde de görüldüğü gibi yüklemde olumsuzluk bildiren ekler veya sözcükler var; ama yüklemler anlamca olumlu sözcüklerle ifade edilebiliyor, bu durumda yukarıdaki cümlelerin hepsi biçimce olumsuz, anlamca olumlu cümlelerdir.

Anlamca olumsuz olduğu halde biçimce olumlu cümleler vardır.

Bu tür cümlelerin temel yargısında “-me, -ma, -sız, -siz” ekleri ve “değil, yok” sözcükleri bulunmaz; ancak anlam açısından cümle yine de olumsuzdur.

“Ne beni, ne de annesini aradı. (aramadı)” cümlesinde yüklem “aradı” sözcüğüdür, cümlenin anlamına bakıldığında “aramadı” sonucunu çıkarabiliriz. Bu tür cümlelere biçimce olumlu anlamca olumsuz cümle denir.

Seni hiç çağırır mıyım! (çağırmam)

Sanki bütün soruları biliyorsun da. (bilmiyorsun)

Bütün bu olanlardan sonra gel de iste. (isteme)

Konuyu tablolaştıralım:

Türü	Örneği
Olumlu cümle	Birkaç kez sormalı.
Olumsuz cümle	Beni aramamalı.
Anlamca olumlu biçimce olumsuz cümle	Bu konuyu bilmiyor değilsin. (biliyorsun)
Anlamca olumsuz biçimce olumlu cümle	Soruları sanki dün çözdün de. (çözmedin)

1988

Aşağıdakilerin hangisinde, yüklem olumsuz olduğu halde cümlenin anlamı olumludur?

A) Bu kitapları nasıl okuduğunuzu hiç bilmez miyim?

B) Yarınki yemeğe siz de katılmaz mısınız?

C) Nasıl bir işte çalıştığını size hiç mi söylemez?

D) Onunla gideceğinizi haber veremez misiniz?

E) Sizi çağırsak da mı gelemezsiniz?

ÇÖZÜM İÇİN TIKLAYINIZ

1983

Aşağıdaki cümlelerin hangisi anlamca olumludur?

A) Bu yanlışlığı başka bir yanlışla önlemek olur iş değil.

B) Bu adam sandığımız kadar iyi değil.

C) Yolun kıyısındaki lokantalar güzel değil.

D) Bu şiir anlaşılmıyor; çünkü yalın değil.

E) Babasını görmeyi o da istemiyor değil.

ÇÖZÜM İÇİN TIKLAYINIZ

HABER CÜMLESİ

Bir yargıyı olumlu ya da olumsuz biçimde dile getiren cümlelere haber cümlesi denir.

Örnek

Bu yaz dil kursuna gidecekmiş. (olumlu-haber cümlesi)

Gece saatlerinde kimse bulunmazmış buralarda. (olumsuz-haber cümlesi)

SORU CÜMLESİ

Cevap almak amacıyla kurulan cümlelerdir. Bu tür cümlelerde soru anlamını sağlayan sözcük bulunur.

Konuyu tablolaştıralım

Soru sözcükleri		Örnekleri
Soru edatı	mı, mi, mu, mü	Bu akşam bize gelecekler mi? Bu akşam mı bize gelecekler? Bu akşam bize mi gelecekler? Hangisinin* geldiğini biliyor musun?
Soru zamirleri	Kim, kimi, kime...	Sen kimi arıyorsun? Oraya kim gitmek ister?
	Ne, nereye...	Çamaşırları nereye asacaksın? O adama ne anlattın?
	Hangisi, hangisine...	Onların hangisi daha iyi? Aşağıdakilerden hangisinde böyle bir kullanım yoktur?
	Kaçı, kaçıncısı...	Onların kaçı geldi? Yarışmacılardan kaçıncısı senin arkadaşın?
Soru sıfatları	Hangi	Hangi kitap daha etkileyici?
	Kaç	Kaç kişi gelecek bu davete?
	Nasıl	Nasıl bir ev alacaksın?
Soru zarfları	Nasıl	Derslere nasıl çalışmalıyız?
	Ne zaman	Eve ne zaman döneceğiz?
	Ne kadar	Dün gece ne kadar çalıştın?
	Niçin	Niçin kitapları açmıyorsun?

*“Hangisinin geldiğini biliyor musun?” cümlesinde soru anlamını sağlayan sözcük “mı, mi” soru edatıdır, cümleden “mı, mi” soru edatını çıkarırsak “Hangisinin geldiğini biliyorsun.” şeklinde soru anlamı kalmaz.

Soru sözcüğü olduğu halde soru cümlesi olmayan cümleler vardır:

“Seni kimin aradığını biliyorum.” cümlesinde “kimin” sözcüğü soru anlamı taşır; ama cümlede soru anlamı yoktur. Bu cümle soru sormaktan çok bir bilgiyi aktarma anlamı taşımaktadır. Dolayısıyla bu cümle soru cümlesi değildir.

Kimi zaman da sıralı cümlelerde soru ve cevap iç içedir, bu tür cümleler de soru cümlesi değildir.

“Oraya niçin gitti, bilemiyorum.” cümlesi sıralı cümledir, bu cümlelerden birincisi soru cümlesi ikincisi cevap cümlesidir, bu durumda sorunun cevabı verilmiştir, bu cümle, tamamı düşünülürse, soru cümlesi değildir.

1992

Aşağıdaki cümlelerden hangisinin sonuna soru işareti konmalıdır?

A) Son zamanlarda, onu aramaktan başka bir şey yapamazdım ki

B) Bir anda, bu işin içinden nasıl çıkabileceğimi buldum

C) Onu bu kötü günlerde aramalı mıydım, bilemiyorum

D) Bu kitabı benden alır mı, ne dersiniz

E) Niçin beni soruyorsunuz, anlayamadım

ÇÖZÜM İÇİN TIKLAYINIZ

Soru cümlesi olup da cevap gerektirmeyen cümlelere “sözde soru cümlesi” adı verilir.

YARDIM

ÜNLEM CÜMLESİ

Sevinç, üzüntü, korku, heyecan, yakınma, hayıflanma gibi aşırı duygulanmaları ifade eden sözcüklerin yani ünlemlerin bulunduğu cümlelerdir.

A! Aradığım kişi buradaymış. (şaşma)

A! Bu kadar da olmaz ki. (kızgınlık)

Eyvah! Yangın buraya da sıçramış. (korku)

Cümle içinde ünlem olmasa da o cümle aşırı duygulanmaları ifade ediyorsa yine ünlem cümlesi olur.

YARDIM

1993

Aşağıdakilerden hangisi bir ünlem cümlesidir?

A) Ne kadar da kendini bilmez bir çocuk

B) Ortalık yavaş yavaş duruluyor

C) Bu evi bir yıl önce almıştım

D) Otobüs biraz önce geldi

E) Yarın annemlere gidebiliriz

ÇÖZÜM İÇİN TIKLAYINIZ

DİLEK CÜMLESİ

Yargıya, istek, emir, gereklilik, koşul anlamları katan cümlelerdir.

Yarın da denize yüzmeye gidelim. (istek)

Bu kitabı sen oku. (emir)

Bu kitabı okumalısın. (gereklilik)

Her şey yoluna girer, işleri düzeltebilirse. (koşul)

KURULUŞLARINA GÖRE CÜMLE ÇEŞİTLERİ

Cümleler yükleminin yerine göre “kurallı, devrik” şeklinde iki gruba ayrılır, bir de yüklemi verilmeyen cümleler vardır, bu cümlelere de eksiltili cümle adı verilir.

Kuruluşu	Örneği
Kurallı (devrik)	Burada kimse yok.
Devrik	Kimse yok burada.
Eksiltili	Kantinde simit, ayran, çay...

Kuruluşlarına göre cümle çeşitleri konusu “öğe dizilişlerine göre ve yükleminin yerine göre” şekillerinde de anılan bir konudur.

Yüklem cümlenin temel öğesidir, cümlenin kuruluşunu tespit etmek için ilk olarak yüklemi bulmak zorunludur. Yüklemler cümle içinde yargı bildiren sözcüklerdir. Bu nedenle kip ve şahıs eklerini alır.

Örnek

“Müdür beyi bu odada beklemelisin.” cümlesinde “beklemelisin” yüklemi basit çekimli eylemdir. Bu eylemi incelediğimizde onun, “-meli” kip ekini ve “-sin” şahıs ekini almış olduğunu görüyoruz. Kip ekini ve şahıs ekini alan sözcük cümlenin yargısını tamamlayan sözcüktür, bu tür sözcüklere ya da söz öbeklerine yüklem denir.

Yüklemler isim soylu sözcükten de oluşabilir.

Örnek

“Bu adam oldukça alıngandı.” cümlesinde “alıngandı” sözcüğü yüklemdir. Görüldüğü gibi “alıngan” isim soylu bir sözcüktür, “-dı” kip ekini almıştır.

Yüklemi isim olan cümlelerde kimi zaman kip ve şahıs eki bulunmaz, bu yüklemlerde ekeylemin III. şahıs eki “-dır, -dir” düşebilir.

YARDIM

KURALLI CÜMLE

Yüklemi sonda bulunan cümlelere kurallı cümle adı verilir.

Son gördüğümde oldukça üzgündü.

Son aldığımız habere göre Bingöl’de birkaç kişi öldürüldü.

Daha yapılacak işlerimiz var.

Yukarıdaki altı çizili sözcükler yüklemdir, bu sözcüklerin cümlenin sonunda bulunması, cümlenin kurallı olduğunun göstergesidir.

DEVRİK CÜMLE

Yüklemi sonda bulunmayan cümlelere devrik cümle adı verilir. Genellikle şiirlerde karşımıza çıkar.

İki yanımdan aksın bir sel gibi fenerler.

Bir kitap bile yok burada.

İnsanlar koşuşuyordu bilinçsizce.

Senin değil bu akşamlar.

Yukarıdaki altı çizili sözler yüklemdir, bu sözlerin cümlenin sonunda olmaması, cümlenin devrik olduğunun göstergesidir.

EKSİLTİLİ CÜMLE

Cümle içinde yüklem temel öğedir ve cümlede kullanılması zorunludur; ancak eksiltili cümlelerde yüklem kullanılmaz, okuyucu yüklemi tahmin edebilir.

“Toprakta bir telaş, bir telaş...” cümlesinde yüklem kullanılmamıştır; ama okuyucu “var” şeklinde tamamlayabilir.

Sandıkta çarşaf, dantel, kanaviçe takımı...(var)

– Sen deminden beri kimi arıyordun?

– Bekçiyi... (arıyordum)

– Sana ne oldu?

– Babam, babam...! (öldü, kaza yaptı, geldi...)

Yukarıdaki cevap cümleleri eksiltilidir.

1991

Aşağıdaki dizelerin hangisi öğelerinin dizilişi yönünden kurallı bir cümledir?

A) Bu yaz turizm mağazalar açtı burada.

B) Onu doyasıya hatırlamak çok güzel!

C) Onun özlemiyle geçti kaç bahar!

D) Ömrümüzün son demi sonbaharıdır artık!

E) Bir ilkbahar sabahı güneşle uyandın mı hiç?

ÇÖZÜM İÇİN TIKLAYINIZ

Kimi sıralı cümlelerde bazen ilk cümlenin yüklemi verilmez, bu durumda yüklemi ortak olmadığı halde verilmeyen cümleye eksiltili cümle diyebiliriz.

Önce sıkı bir kahvaltı, ardından sahaya çıkmıştık.

cümlesinde birinci cümlenin yargısı tam olarak verilmemiştir, bu cümle “Önce sıkı bir kahvaltı yapmıştık.” şeklinde söylenebilir.

1994

Aşağıdakilerin hangisinde verilen dizeler eksiltili cümle durumundadır?

A) Benim bildiğim Atatürk

Bir sevgidir sonsuz

B) Benim bildiğim Atatürk

Alçıya mermere sığmaz

C) Benim bildiğim Atatürk

Bir atılımdır durmayan

D) Benim bildiğim Atatürk

Bir anlamdır kocaman

E) Benim bildiğim Atatürk

Camdan, çerçeveden uzak

ÇÖZÜM İÇİN TIKLAYINIZ

YÜKLEMLERİNE GÖRE CÜMLE ÇEŞİTLERİ

Yükleminin türüne göre cümle çeşitleri başlığı altında inceleyebileceğimiz bir konudur.

Yüklemler temelde isim soylu ve eylem olmak üzere iki genel türde karşımıza çıkar. Yüklemi isim soylu olan cümlelere isim cümlesi, yüklemi eylem olan cümlelere eylem (fiil) cümlesi adı verilir.

Cümle çeşidi	Örneği
İsim cümlesi	O gün orada kimse yoktu.
Fiil cümlesi	O artık buralara gelmiyor.

Kuruluşlarına göre cümle çeşitleri konusunda yüklem hakkında bilgi vermiştik.

İSİM CÜMLESİ

Yüklemi isim soylu olan cümlelere denir.

Salonun perdesi oldukça ağırdı.

Bu kitap oldukça güzel. (güzeldir şeklinde de söylenebilir)

Son gördüğümde işsizdi.

Bunları yapan sensin. (zamir şahıs eki alarak yüklem olmuş, bu duruma ekfiil alarak yüklem olmuş da diyebiliriz)

Yüklem olan sözcük çekimli bir eylem değilse, cümle isim cümlesi sayılır, yüklemin sıfat, isim ya da zamir olması bu durumu değiştirmez.

Yüklem eylemsi ise cümle isim cümlesidir; çünkü eylemsiler de isim soylu sözcüklerdir.

Amacı çocuklarına iyi bir miraz bırakmaktı.

Burada bekleyenler, beni anlamayanlardır.

Yukarıdaki altı çizili yüklemler eylemsidir, yüklemi eylemsiyle kurulmuş olan cümleler isim cümlesidir.

EYLEM CÜMLESİ

Yüklemi çekimli eylem olan cümlelere denir.

Elindeki gül soluyordu.

Durmadan dinlenmeden çalış. (emir kipinde bir eylemdir)

Bu bölümde o zamanlar somya satılıyordu.

Çocuklar buradan gidecek.

Yüklem olan sözcük sesteş sözcüklerden oluşabilir, bu durumda cümlenin anlamına bakarak yüklemin isim soylu ya da eylem olduğuna karar verebiliriz.

Dönülmez akşamın ufkundayız, vakit çok geç.

Bu cümlede “geç” sözcüğü erkenin zıttı olan “geç”tir, bu durumda cümle isim cümlesi olur.

Bu son fasıldır ey ömrüm nasıl geçersen geç.

Bu cümlede ise “geç” sözcüğü “ömrün geçmesi, cereyan etmesi, vuku bulması” anlamında eylemdir.

Çocuk tam iki gündür açtı. (isim cümlesi)

Bana kapıyı iki dakika sonra açtı. (eylem cümlesi)

CEVAPLI TEST